Natura

Nymph — Niższy Duch Lasu

Nimfa (greckie Nymphē, angielskie Nymph) to decydujacy kanoniczny zbiorowy termin dla zenskich duchow zamieszkujacych rozne aspekty natury w mitologii starogreckiej. Etymologia to greckie nymphē ('mloda kobieta, panna mloda'), a klasyfikowane sa wedlug srodowiska zamieszkania — Driada (drzewo), Hamadriada (konkretne drzewo), Najada (slodka woda), Nereida (morze), Oreada (gora), Limniada (jezioro), Auloniada (dolina) — decydujaca kanoniczna ikonografia. Decydujacy kanon tekstowy to linia 420 Ksiegi 6 Iliady i linie 105-109 Ksiegi 6 Odysei Homera z VIII wieku p.n.e. — nimfy towarzyszace Artemidzie — a lista piecdziesieciu Nereid w liniach 240-264 i lista trzech tysiecy Okeanid w liniach 346-370 Teogonii Hezjoda (Hesiodos) z okolo 700 p.n.e. to decydujacy grecko-mitologiczny kanon. Decydujacy lacinski kanon literacki to Metamorfozy z okolo 8 n.e. Owidiusza (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. - 17 n.e.), a decydujacy wiktorianski kanon wizualny to obraz Hilas i nimfy (Hylas and the Nymphs) brytyjskiego malarza Johna Williama Waterhouse'a (1849-1917) z 1896 r. — w kolekcji Manchester Art Gallery.

Dryad — Król Duchów Leśnych

Driada (greckie Dryas, liczba mnoga Dryades, angielskie Dryad) to nimfa drzewa (greckie nymphe) mitologii greckiej, ktora zamieszkuje w lasach i drzewach, pierwotnie oznaczajaca ducha zamieszkujacego w debie (drys, drys), ale pozniej rozszerzona jako ogolna nazwa ducha zamieszkujacego we wszystkich drzewach — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac greckiego mitologicznego ducha natury. Etymologia wywodzi sie z greckiego drys (drys, 'dab'), a w klasyfikacji nimf — Najada (slodka woda), Okeanida (ocean), Nereida (slone morze), Driada (drzewo), Oreada (gora) — Driada jest decydujacym kanonem drzewa. Specjalna kanoniczna postac Hamadriada (Hamadryas, 'z drzewem') jest decydujaca adaptacja Driady, na stale zwiazana z jednym drzewem i dzielaca jego zycie i los. Decydujacy kanon literacki to kanon Erysichthona w liniach 738-878 Ksiegi 8 Metamorfoz (Metamorphoses) rzymskiego poety Owidiusza (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. - 17 n.e.) okolo 8 n.e. — w ktorym tesalski krol Erysichthon scina dab swietego gaju Demeter, zabijajac Hamadriade, a Demeter wysyla ducha glodu Limosa (Limos), aby ukarac go wiecznym glodem, tak ze ostatecznie pozera samego siebie — a potwor Driada z Monster Manual D&D z 1977 r. Gary'ego Gygaxa (1938-2008) z TSR w USA, konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r., jest decydujacym kanonem ducha drzewa nowoczesnego fantasy RPG.

Hamadryad — Pośredni Duch Lasu

Hamadriada (greckie Hamadryas, liczba mnoga Hamadryades, angielskie Hamadryad) to kanoniczna ikonografia ducha drzewa mitologii greckiej, ktora w przeciwienstwie do ogolnej Driady — jest na stale zwiazana z jednym konkretnym drzewem — dzielac dlugosc zycia i los tego drzewa jako decydujacy kanon. Etymologia to zlozenie greckiego hama ('z, razem') i drys ('dab, drzewo'), oznaczajace 'z drzewem' — decydujace kanoniczne slownictwo — a podczas gdy ogolna Driada (Dryas) jest wolnym duchem zamieszkujacym we wszystkich drzewach, Hamadriada jest decydujaca adaptacja kanoniczna na stale zwiazana z jednym drzewem. Decydujacy kanon tekstowy to fragmentaryczny kanon Pouczen Chejrona (Cheironos Hypothekai) greckiego poety Hezjoda (Hesiodos) z okolo 700 p.n.e. — cytowany przez greckiego pisarza z I wieku n.e. Plutarcha (Ploutarchos) w Rozdziale 11 O Upadku Wyroczni (De Defectu Oraculorum) — ze dlugosc zycia Hamadriady rownia sie dziewieciu pokoleniom kruchow (okolo 9 lat razy 9 rowna sie 81 lat), a kanon linii 476-485 Ksiegi 2 Argonautyki (Argonautika) aleksandryjskiego poety Apolloniosa Rodyjskiego (Apollonios Rhodios, 295-215 p.n.e.) z IV-III wieku p.n.e. — w ktorym frygijski pasterz Laelaps nie scina debu Hamadriady i Hamadriada go blogoslawi — to decydujacy kanon. Decydujacy lacinski kanon literacki to kanon linii 738-878 Ksiegi 8 Metamorfoz rzymskiego poety Owidiusza (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. - 17 n.e.) z okolo 8 n.e. — decydujaca kanoniczna tragedia, w ktorej tesalski krol Erysichthon (Erysichthon) scina wielki dab swietego gaju Demeter i zabija Hamadriade, a Demeter wysyla ducha glodu Limosa (Limos), aby ukarac go wiecznym glodem, tak ze ostatecznie pozera samego siebie.

Lizardfolk · Lud jaszczurów — zimnokrwiści plemienni wojownicy bagien

Jaszczuroludzie (Lizardfolk, pierwotnie 'Lizardman') to humanoidalna rasa gadow o luskowatej skorze, jaszczurzym lbie i grubym ogonie, wprowadzona przez Gary'ego Gygaxa w 'Greyhawk: Supplement I to Dungeons & Dragons' (1972) i skodyfikowana jako bagienna rasa wojownikow plemiennych w Monster Manual AD&D (1977); nazwa zostala zmieniona na neutralna plciowo 'Lizardfolk' w Monster Manual piatej edycji (2014). Mierza od 180 do 210 centymetrow, waza od 120 do 180 kilogramow, sa muskularnej budowy, maja zielono-szare, oliwkowe lub turkusowe luski, jaszczurzy leb z zoltymi oczami i szczelinowymi zrenicami oraz gruby ogon o dlugosci metra lub wiecej dla rownowagi i ciosow w walce wrecz. Zyja w bagnach, mokradlach i basenach namorzynowych w plemionach od dwustu do czterystu czlonkow pod kierownictwem matriarchini lub szamanki, wylegaja sie z jaj i sa zmiennocieplne — zwalniaja w zimnych klimatach. Ich psychologia, najpelniej skodyfikowana w 'Volo's Guide to Monsters' (2016), jest psychologia 'chlodnego pragmatyka': przedkladaja przetrwanie, uzytecznosc i efektywnosc zasobow nad emocje, nigdy nie lamia obietnicy, ale interpretuja jej warunki na korzysc swojego gatunku. Ta sama linia jest rozpoznawalna w armii Jaszczuroludzi Warhammer Fantasy (Games Workshop, od 1989) z hierarchia Slann, Saurus i Skink oraz w Sleestach z serialu telewizyjnego NBC 'Land of the Lost' (1974-1976), ktory bezposrednio wplynal na projekt AD&D.

Elf · Lud lasu — długowieczność, magia, strażnicy natury

Standardowa rasa wspolczesnej fantastyki: dlugie, spiczaste uszy, smukla i pelna gracji sylwetka, dlugosci zycia liczone w stuleciach lub tysiacleciach, glęboka wieznosc z natura oraz mistrzostwo w luku i magii elfickiej. Najstarsze bezposrednie poswiadczenie to staronordyckie álfar w Eddzie prozaicznej Snorriego Sturlusona (ok. 1220 r.) i w Codex Regius (ok. 1270 r.); przez 'Sen nocy letniej' Szekspira (1595-96) i 'The Faerie Queene' Edmunda Spensera (1590-96) postac wchodzi do literatury angielskiej, a 'Wladca Pierscieni' J. R. R. Tolkiena (1954-55) i 'Silmarillion' (1977) odtwarzaja elfa jako wysniona rasa, szlachetna i niemal niesmiertelna, ktora od tego czasu pozostaje kanonem wspolczesnej fantastyki.

Firbolg · Łagodny olbrzym — odosobniona rasa olbrzymiego rodu ukryta w lasach

Lud o krwi olbrzymow, lecz lagodny i wycofany, ktory strzeze glebokich lasow, gora nad ludzmi, a nigdy nie podnosi reki w wojnie; rozmawia ze zwierzetami i duchami, a siebie i osady skrywa iluzja. Nazwa wzieta od Fir Bolg, piatego ludu najezdzczego w 'Lebor Gabala Erenn' (Irlandia, XI w.); wspolczesny firbolg jest dzielem Gary'ego Gygaxa w 'Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual II' (TSR, 1983) i Mike'a Mearlsa oraz Jeremy'ego Crawforda w 'Volo's Guide to Monsters' (Wizards of the Coast, 2016); Caduceus Clay z Critical Role: The Mighty Nein (2018-2021) utrwalil dzisiejszy popularny wizerunek.

Wood Elf · Elfy lasu — dzicy łucznicy i plemiona natury

Elf lesny (Wood Elf, Silvanie u Tolkiena) to dziki, lesny odlam rasy elfickiej, wywodzacy sie z taksonomii elfow z Dodatku F do 'Wladcy Pierscieni' J.R.R. Tolkiena (1954-55) i skodyfikowany dla gier fabularnych w Monster Manualu AD&D (1977) oraz 'Greyhawk Adventures' (1989). Elfy lesne mierza 165 do 180 centymetrow wzrostu, sa szczuplej budowy, maja miedziana, oliwkowa lub plowa skore, zielono-brazowa kamuflujaca odziez, dlugie proste czarne lub brazowe wlosy oraz dlugie spiczaste uszy wspolne wszystkim elfom. Ich plemienne spoleczenstwo utrzymuje proste zycie mysliwych-zbieraczy w kontrascie z magiczna arystokracja Wysokich Elfow, a specjalizuja sie w dlugim luku, tropieniu, skradaniu sie i komunii z duchami natury. W 'Player's Handbook' piatej edycji (2014) podrasa elfa lesnego ma +2 Zrecznosc, +1 Madrosc, Szkolenie w Broni Elfickiej (dlugi miecz, krotki miecz, krotki luk, dlugi luk), Fleet of Foot (+5 ruchu) i Mask of the Wild. Ikonografia siega od Elfow Mrocznej Puszczy (Thranduil, Legolas) i Galadhrim z Lothlorien w 'Hobbicie' (1937) i 'Wladcy Pierscieni' (1954-55) Tolkiena, poprzez armie Elfow Lesnych Warhammer Fantasy Games Workshop (od 1987), Bosmerow z serii 'The Elder Scrolls' Bethesda (od 1994), Dalish z serii 'Dragon Age' BioWare, az do Elfow Nocy z 'World of Warcraft' Blizzard (od 2004).

Beastkin · Lud bestii — rasa pół człowiek, pół bestia

Polczlowieczy, polzwierzecy lud, ktorego ludzkie ciala nosza uszy, ogony, futro i pazury linii zwierzecej, dzielony na wiele podras — kotoluda, psoluda, tigroluda, wilkoluda, byczoluda i innych — zaleznie od zwierzecego pochodzenia. Bestkin dziedzicza zmysly, instynkty i dary cielesne swojej linii i zwykle zyja w plemiennych spolecznosciach mysliwych lub pasterskich. Posac kondensuje tradycje swiatowe: egipskich bogow terianthropicznych (Anubis, Bastet, Horus, poswiadczonych w Tekstach Piramid ok. 2400 r. p.n.e.), mit grecki (Minotaur i centaury, Hezjod, Teogonia ok. 700 r. p.n.e.), indyjski (Hanuman w Ramajanie, ok. 400 r. p.n.e.), japonskie metamorfozy lisow i tanuki, oraz europejskiego wilkolaka (Petroniusz, Satyrykon rozdz. 62, ok. 60 r. n.e.); Dungeons & Dragons (Monster Manual, TSR, 1977; Volo's Guide to Monsters, 2016) i Taureni Blizzarda w Warcraft III (2002) ustalili wzorzec wspolczesnej fantastyki.

Satyr · Półzwierzę — leśny lud wina, muzyki i hulanki

Satyr (starogrecki Σάτυρος, lacinski satyrus) to napol ludzki, napol zwierzecy duch natury z mitologii greckiej, hulaszczy wyznawca boga wina i szalu Dionizosa. Najstarsze swiadectwa znajduja sie w 'Katalogu kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e., ktory nazywa ich 'bezuzyteczna i psotna rasa') oraz w Homerowym hymnie do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.); kanon wizualny jest ustalony w attyckiej ceramice czarnofigurowej i czerwonofigurowej z VI i V w. p.n.e., z waza François (Ergotimos i Kleitias, ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji) i czarka Brygosa (ok. 480 p.n.e., British Museum) jako standardowymi zrodlami. Pierwotny grecki satyr byl pierwotnie teriomorfem o ogonie i uszach konia, ale w okresie hellenistycznym (koniec IV w. p.n.e.) satyr polaczyl sie z rzymskim Faunem (bogiem lasu i pasterstwa z kultu Numy Pompiliusza) i przewazyla ikonografia o koziolich nogach, rogach i ogonie. W Dungeons & Dragons piatej edycji, 'Mythic Odysseys of Theros' (Wizards of the Coast, 2020), satyry mierza od 150 do 180 centymetrow wzrostu, z ludzkim tulowiem, kopytnymi nogami koziolimi, krotkimi zakreconymi rogami, krotkim koziolim ogonem i dzika kedzierzawa czupryna i broda na czesci ludzkiej. Cechy rasowe to +2 Charyzma, +1 Zrecznosc, Odpornosc Magiczna (przewaga w rzutach obronnych przeciwko magii), Wesole Skoki (podwojona odleglosc skoku) i charakterystyczna cecha Biesiadnik, ktora pozwala im grac na syrindzie lub aulosie z efektami zauroczenia i fascynacji. Zyja w stadach w lasach i polach, towarzyszac menadom w dionizyjskim thiasosie. Ikonografia jest niesiona do Renesansu przez 'Wenus i Mars' Botticellego (1483, National Gallery, Londyn) i 'Bachus' Michala Aniola (1497, Muzeum Bargello, Florencja), przez 'Preludium do popołudnia fauna' Debussy'ego (1894), 'Fantazje' Disneya (1940) i pana Tumnusa w 'Lwie, Czarownicy i starej szafie' C.S. Lewisa (1950).

Yaksha · Duch natury Indii i buddyzmu — dwulicowy duch strzegący skarbów

Jaksza (sanskryckie Yakṣa, palijskie Yakkha) to kanoniczna ikonograficzna postac ambiwalentnego ducha, wywodzaca sie ze starozytnej indyjskiej wiary w duchy natury i skarbow, wchlonieta zarowno do hinduizmu, jak i buddyzmu, oraz przekazana do Azji Wschodniej. Jaksza jest straznikiem lasow, drzew, stawow i podziemnych skarbow, sluga boga bogactwa Kubery (sanskryckie Kubera), zarowno zyczliwa bostwem-opiekunem dajacym obfitosc i plodnosc, jak i okrutnym demonem pozerajacym ludzi. Decydujacym kanonem tekstowym jest Yakṣa Praśna (Pytania Jakszy) z Vana Parva (Ksiega Lasu) Mahabharaty, skompilowanej miedzy V a III wiekiem p.n.e. — w ktorej najstarszy z braci Pandawow, Judhiszthira, odpowiada na pytania Jakszy (ujawnionego jako bog sprawiedliwosci Dharma w przebraniu) i wskrzesza swoich zabitych braci — ustanawiajac decydujacy kanon ikonografii Jakszy. Reliefy Jakszy i Yakṣī ze stupy Bharhut w Madhya Pradesh, w Indiach, z II do I wieku p.n.e. — najstarszy zachowany wizualny kanon Jakszy — sa kanonem ikonograficznym. Po przekazaniu buddyzmu Jaksza zostal skanonizowany jako jedna z klas Osmiu Legionow (Aṣṭasena) towarzyszacych Vaiśravaṇa (buddyjska identyfikacja Kubery), a postac Xiao z gry wideo Genshin Impact firmy miHoYo, wydanej we wrzesniu 2020 r. — jako jedyny ocalaly Jaksza z Siedmiu Jaksz Liyue — ustanowila globalny kanon gier wideo XXI wieku.

Ozyrys · Egipski król zaświatów — Bóg zmartwychwstania i obfitości

Ozyrys (egipskie Asar lub Usir, greckie Osiris, 'siedziba silnego' lub 'tron') to bog podziemia, zmartwychwstania, plodnosci i ziarna starozytnej mitologii egipskiej — decydujacy kanon, syn Geba (Geb, ziemia) i Nut (Nut, niebo) Enneady z Heliopolis (Ennead) i maz Izydy (Isis), ktory zostal zabity przez swojego brata Seta (Seth), ktorego rozczlonkowane cialo zostalo zebrane i wskrzeszone przez Izyde, i pozniej stal sie krolem podziemia Duat (Duat) sadzac dusze zmarlych — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Decydujacy kanon tekstowy to Teksty Piramid (Pyramid Texts) z okolo 2400-2300 p.n.e. — Stare Panstwo 5 dynastia — decydujacy kanon pochodzenia okolo 200 z okolo 759 zaklec tekstow piramid Unasa (Unas, panowanie 2375-2345 p.n.e.) w Sakkarze — i Teksty Sarkofagow (Coffin Texts) z okolo 2100-1700 p.n.e. Sredniego Panstwa — i Ksiega Umarlych (Book of the Dead) z okolo 1550 p.n.e. Nowego Panstwa, szczegolnie rozdzial 125 'Negatywne wyznanie (Negative Confession)' — decydujacy kanon 42 sedziow Ozyrysa. De Iside et Osiride (De Iside et Osiride) greckiego Plutarcha (Plutarch, okolo 46-119) z okolo 100 r. n.e. z okolo I wieku n.e. to najpelniejszy decydujacy grecko-lacinski kanon mitologiczny.

Emerald· 翠玉 Szmaragdowa Tablica Hermesa

Szmaragd (angielski Emerald, lacinski smaragdus, grecki smáragdos, sanskrycki marakata) to klejnot tablicy Hermesa decydujacego kanonu — wywodzony z greckiego 'smáragdos (σμάραγδος, zielony klejnot)' — decydujace kanoniczne slownictwo — decydujacy kanon mineralogiczny zielonej odmiany berylu (Be3Al2Si6O18) z zawartoscia chromu (Cr) lub wanadu (V). Pseudonimy — Szmaragd (Emerald), smaragdus (lacinski), marakata (sanskrycki), tablica Hermesa, klejnot Hermesa, kamien urodzenia maja — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon historii naturalnej to decydujacy kanon 'zaden kolor nie jest przyjemniejszy niz szmaragd' w Pliniusza Starszego (Pliniusz Starszy, 23-79) Historii Naturalnej (Naturalis Historia) ksiega 37 rozdzialy 62-75 z I wieku. Decydujacy kanon Kleopatry to decydujacy kanon kopalni Kleopatry w Sikait w Egipcie z I wieku p.n.e. Decydujacy kanon Tabuli to decydujacy kanon Tabula Smaragdina (Tabula Smaragdina) Hermesa Trismegistosa z VIII-XII wiekow.