Firbolg

Pochodzenie

Fir Bolg z mitologii irlandzkiej — etymologicznie 'mezowie z workow', wedlug tradycji o Grekach zniewolonych w Tracji, ktorzy uciekli do Irlandii w lodziach z zszywanych skor — to piaty lud najezdzczy w 'Lebor Gabala Erenn' (Ksiega podbojow Irlandii, kompilowana w XI w.; najstarszy zachowany rekopis Book of Leinster ok. 1150 r., Trinity College Dublin MS H 2.18). Geoffrey Keating opowiedzial ich na nowo w 'Foras Feasa ar Eirinn' (ok. 1634 r.). Zostali pokonani przez Tuatha De Danann w Pierwszej Bitwie pod Mag Tuired i wypchnieci na zachod do Connachtu; pozniejsza tradycja wiejska zmitologizowala ich jako lud olbrzymow. Firbolg z Dungeons & Dragons jest jednak tworczym zapozyczeniem nazwy, a nie wierna adaptacja. Gary Gygax wprowadzil go w 'Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual II' (TSR, 1983) jako podrase olbrzymow najblizsza czlowiekowi — okolo trzech metrow, z kamieniami do rzucania — i polaczyl z mitologia celtycka w 'Deities and Demigods' (TSR, 1984). Mike Mearls i Jeremy Crawford odwrocili te matryce w 'Volo's Guide to Monsters' (Wizards of the Coast, 2016), zamieniajac firbolga w pokojowego lesnego olbrzyma zestrojonego z natura, a Wizards of the Coast zaktualizowali jego cechy w 'Mordenkainen Presents: Monsters of the Multiverse' (2022). Caduceus Clay Matthew'a Mercera w Critical Role Campaign 2: The Mighty Nein (2018-2021) — firbolgowy kleryk pielegnujacy rodzinny cmentarz i parzacy herbate — nadal nowemu wzorcowi popularna twarz.

Cechy

• Wzrost okolo 2,1-2,5 m, wydluzone twarze jak u jeleni lub bydla, niebieskoszara lub mszysto-zielona skora
• Dlugie wlosy i broda, obecnosc zarazem dzika i lagodna
• W 5. edycji D&D cecha Powerful Build (liczy sie o jedna kategorie rozmiaru wieksza przy noszeniu i podnoszeniu) oraz wrodzona magia iluzji (Disguise Self i Detect Magic)
• Speech of Beast and Leaf — jednostronna komunikacja ze zwierzetami i roslinami
• Male lesne wioski ukryte iluzja, herbaty, ziola i skromne uprawy, pokojowy tryb zycia

Opowieści

Firbolgowie pojawiaja sie jako cisi straznicy natury, samotnie zyjacy medrcy i olbrzymy wolale ustapic niz walczyc. To rasa par excellence dla opowiesci o sile pojednanej z lagodnoscia, harmonii z dzikoscia i madrosci wycofania. Caduceus Clay w Critical Role utrwalil dzisiejsze odczytanie: kleryk natury, ktory zwraca zmarlych ziemi i zarzadza rodzinnym cmentarzem jako swietym obowiazkiem. W 5. edycji D&D firbolgowie ciaza ku klasom druida, kleryka i lowcy, a niekiedy uzywaja swojej magii iluzji, by w przebraniu wielkich ludzi przemykac sie przez ludzkie miasta.

Słabość

Wybor wycofania sprawia, ze firbolgowie powoli reaguja na zagrozenia z zewnatrz, a ich pacyfizm utrudnia otwarty konflikt; Hidden Step z 5. edycji to zdolnosc ucieczki, a nie ataku. Ukryty zagajnik, gdy zostaje odkryty, traci ochrone — strukturalna kruchosc wpisana w sam sposob zycia, co pokazuje rodzinny cmentarz Caduceusa. Ich postura i jeleni twarz czynia ich niezdarnymi w ludzkim spoleczenstwie i powolnymi w zdobywaniu zaufania. Glęboki pacyfizm rodzi w nich nadto moralny opor wobec przemocy nawet w obronie wlasnej.

Znaczenie kulturowe

Firbolg to kanoniczny przyklad nazwy z mitologii irlandzkiej, ktora amerykanskie RPG zapozyczylo i przerobilo w cos zupelnie innego. Historyczne Fir Bolg byly pokonanymi osadnikami, a nie pokojowymi lesnymi olbrzymami; Mark Williams w 'Ireland's Immortals' (Princeton University Press, 2016, rozdz. 4) dowodzi, ze to jedna z wielu poznych XX-wiecznych amerykanskich nowych odczytan celtyckiej mitologii. Przemiana w pokojowych olbrzymow w 2016 r. wpisuje sie w szerszy zwrot ekologiczny fantastyki konca XX w. (Hayao Miyazaki, 'Nausicaa z Doliny Wiatru', 1984 r.; ekologiczne dziela Ursuli K. Le Guin z lat 70.). Matthew Mercer powiedzial w 2018 r. w wywiadzie na Patreonie Critical Role, ze Blooming Grove Caduceusa zostal zainspirowany fotografiami cmentarza Okunoin na gorze Koya w Japonii — co rezonuje z estetyka swiatyn lesnych Azji Wschodniej.

W popkulturze

• Lebor Gabala Erenn (skompilowane w XI w.; najstarszy rekopis Book of Leinster ok. 1150 r., Trinity College Dublin MS H 2.18) — irlandzcy Fir Bolg
• Geoffrey Keating, Foras Feasa ar Eirinn (ok. 1634 r.) — tradycja 'mezow z workow'
• Gary Gygax, Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual II (TSR, 1983) — pierwsze pojawienie firbolga w D&D
• Gary Gygax, Advanced Dungeons & Dragons Deities and Demigods (TSR, 1984), rozdz. celtycki — firbolg i Tuatha De Danann
• Mike Mearls i Jeremy Crawford i in., Volo's Guide to Monsters (Wizards of the Coast, 2016) — pokojowy lesny olbrzym i rasa graczy
• Matthew Mercer, Taliesin Jaffe i in., Critical Role Campaign 2: The Mighty Nein (2018-2021) — Caduceus Clay i Pumat Sol
• Wizards of the Coast, Mordenkainen Presents: Monsters of the Multiverse (2022) — rewizja cech firbolga
• Keith Baker, Eberron: Rising from the Last War (Wizards of the Coast, 2019) — wariant z Eberronu
• Mark Williams, Ireland's Immortals (Princeton University Press, 2016) — studium reafektacji Fir Bolg
• Larian Studios, Baldur's Gate 3 (2023) — liczne BN-y firbolg

Ciekawostki

• Etymologia Fir Bolg pozostaje sporna: Keating w 1634 r. wywiodl ja od 'fir' (mezowie) i 'bolg' (worki); filolodzy XIX-wieczni laczyli ja z kontynentalna celtycka nazwa plemienna Belgae.
• Firbolg Gygaxa z Monster Manual II (1983) byl olbrzymem z pieciu plus jednym KKW, rzucajacym kamieniami; Mike Mearls wyjasnil ENWorld w listopadzie 2016 r., ze do Volo's Guide to Monsters chcial zaoferowac rase graczy o krwi olbrzyma, 'wygladajaca jak jelen, a nie jak rebajlo'.
• Matthew Mercer powiedzial w Patreonie Critical Role z 2018 r., ze cmentarz Blooming Grove Caduceusa zostal zainspirowany fotografiami cmentarza Okunoin na gorze Koya w prefekturze Wakayama w Japonii.
• Jeremy Crawford wyjasnil na Twitterze w 2017 r., ze Speech of Beast and Leaf firbolga z 5. edycji to jednokierunkowa komunikacja emocjonalna, a nie dialog ze zwierzetami i roslinami — wyjasnienie czesto pomijane przy stole.