Jaksza

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to przedwedyjska (przed 1500 r. p.n.e.) rdzenna indyjska wiara w duchy natury. Najwczesniejszym tekstem jest Atharwaweda, skompilowana okolo 1000 r. p.n.e. — najpozniejsza z czterech Wed — w ktorej Yakṣa jest wzmiankowany jako duch tajemniczej sily natury, a kanonicznym tekstem poznowedyjskiej ery upaniszadowej (800-500 p.n.e.) jest rozdzial 3 Kena Upaniṣad, w ktorym Yakṣa pojawia sie tajemniczo przed bogami Indra, Agni i Vayu, aby ich poddac probie — prototyp pozniejszej Yakṣa Praśna z Mahabharaty. Decydujacym kanonem epickim jest Yakṣa Praśna (rozdzialy 311-315) z trzeciej ksiegi Vana Parva Mahabharaty, skompilowanej miedzy V a III wiekiem p.n.e. — w ktorej bracia Pandawowie scigajacy jelenia przybywaja do jeziora, a czterech mlodszych braci umiera za nieodpowiadanie na pytania Jakszy, ale najstarszy Judhiszthira odpowiada na wszystkie 124 pytania Jakszy i wskrzesza swoich braci, Jaksza zostaje ujawniony w rozwiazaniu jako bog sprawiedliwosci Dharma — ustanawiajac decydujacy kanon ikonografii Jakszy indyjsko-literackiej i kanoniczny model ambiwalencji Jakszy (zyczliwosc i gniew, opieka i proba). Kanon wizualny to reliefy Jakszy i Yakṣī (zenska Jaksza) ze stupy Bharhut w Madhya Pradesh, Indie, z II do I wieku p.n.e. — najstarsza zachowana ikonografia Jakszy, kanoniczna postac plodnosci i macierzynskiej obfitosci — wraz ze stupa w Sanchi (I wiek p.n.e.) i stojacymi posagami Jakszy i Yakṣī z Mathury (II wiek p.n.e. do II wieku n.e.). Po przekazaniu buddyzmu Jaksza ustanowil sie jako jedna z klas Osmiu Niebianskich Legionow Smoka (Aṣṭasena) pod Vaiśravaṇa.

Cechy

• Straznik lasow, drzew, stawow i podziemnych skarbow — kanoniczny indyjski duch natury
• Sluga boga bogactwa Kubery i Vaiśravaṇa
• Zyczliwa bostwo-opiekun dajaca obfitosc i plodnosc
• Jednoczesnie okrutny demon pozerajacy ludzi — kanoniczna ambiwalencja
• Zenska Yakṣī (Jakszini) jest kanoniczna macierzynska postacia plodnosci
• W buddyzmie wschodnioazjatyckim jedna z klas Aṣṭasena, ktore strzega Dharmy

Opowieści

Decydujacym kanonem literackim jest Jaksza z Yakṣa Praśna z Mahabharaty z V do III wieku p.n.e., a kanonem wizualnym sa reliefy Jakszy i Yakṣī ze stup Bharhut, Sanchi i Mathura z II do I wieku p.n.e. Po przekazaniu buddyzmu kanon zostal ustanowiony w sanskryckiej Sutrze Lotosu (Saddharma Puṇḍarīka Sūtra), w ktorej legiony Jaksz pod Czterema Niebianskimi Krolami slysza i strzega nauk Buddy, a tlumaczenie Tang z VII wieku Wielkich Zapiskow Tang o Zachodnich Regionach (Da Tang Xi Yu Ji) Xuanzanga (602-664) jest kanoniczne dla wiary w Jaksze w samych Indiach. W buddyzmie koreanskim Piec Swieckich Przykazan mnicha Wonkwanga z Silla w 613 r. (35. roku krola Jinpyeonga) — w tym 'brak odwrotu w bitwie' (Imjeon Mutoe) — utrwalily ikonografie Jakszy jako kanoniczna, a reliefy Jakszy Czterech Niebianskich Krolow z dziewieciopietrowej drewnianej pagody Hwangnyongsa z VII wieku sa wschodnioazjatyckim kanonem wizualnym. W buddyzmie japonskim statuetki Jakszy z Sali Wykladowej To-ji w Kioto z XII wieku sa kanoniczne, a ikonografia Jakszy i Vaiśravaṇa przyniesiona z Indii i Chin w IX wieku przez Kukaia (774-835), zalozyciela buddyzmu Shingon, jest japonskim kanonem. Postac Xiao z gry wideo Genshin Impact firmy miHoYo, wydanej 28 wrzesnia 2020 r. — jedyny ocalaly Jaksza z Siedmiu Jaksz Liyue, ustawiony jako Jaksza chroniacy Dharme wladajacy wiatrem — ustanowila decydujacy globalny kanon Jakszy w grach wideo XXI wieku, a do czerwca 2024 r. stala sie centralna postacia w skumulowanym globalnym przychodzie Genshin Impact przekraczajacym 8 miliardow dolarow amerykanskich.

Słabość

Slabosci Jakszy to: (1) niestabilna ambiwalencja zyczliwosci i gniewu — Jaksza natychmiast wpada w gniew na swietokradztwo, chciwosc lub zlamanie obietnicy, ale kanon jest taki, ze nie moze skrzywdzic sprawiedliwych ani tego, kto wymawia mantre, i powraca do roli straznika; (2) buddyjska Dharma i mantra — poniewaz Jaksza nalezy do Aṣṭasena pod Vaiśravaṇa i ma obowiazek strzezenia Dharmy, przed prawdziwa mantra i ochrona Buddy staje sie bezsilny, kanon buddyjski wschodnioazjatycki; (3) prawidlowe odpowiedzi na sprawiedliwe pytania — kanon Yakṣa Praśna z Mahabharaty, w ktorym Judhiszthira odpowiada poprawnie na wszystkie 124 pytania Jakszy i wskrzesza swoich zabitych braci, utrwala kanoniczna slabosc, ze Jaksza musi przyznac skarb, blogoslawienstwo i zmartwychwstanie temu, kto przejdzie jego probe; (4) swietokradztwo skarbu i sanktuarium — funkcja Jakszy jest opieka nad skarbem i sanktuarium, wiec atakuje tylko tych, ktorzy wchodza do jego domeny, i nie moze bezposrednio atakowac ludzi poza jego domena; (5) wlasciwy rytual i ofiara — Jaksza w kanonie indyjskim i buddyjskim ma swoj gniew rozproszony i przyznaje blogoslawienstwo, gdy zostanie mu zlozony wlasciwy rytual i ofiara. Slabosc Xiao w Genshin Impact z 2020 r. zostala zaadaptowana jako tragiczna ambiwalencja miedzy szalem demonicznej mary jako Jakszy chroniacego Dharme a odzyskaniem czlowieczenstwa.

Znaczenie kulturowe

Jaksza jest kanoniczna ikonograficzna postacia ambiwalentnego ducha, ktora przechodzi przez wedyjska indyjska rdzenna wiare, hinduizm, buddyzm, wschodnioazjatycka sztuke religijna i globalne gry wideo XXI wieku. Reliefy Jakszy i Yakṣī ze stup Bharhut i Sanchi z II do I wieku p.n.e. sa decydujacym kanonem historii sztuki indyjskiej, a akademickie dzielo Yakṣas brytyjskiego indologa Anandy K. Coomaraswamy'ego z 1928 r. jest ustanowione jako kanoniczna studium historii sztuki indyjskiej. Yakṣī (zenska Jaksza) jest decydujacym kanonem indyjskiej ikonografii macierzynsko-plodnosciowej, a Jakszini z epickiego poematu Meghaduta (Poslaniec Chmur) sanskryckiego poety Kalidasy (IV do V wieku) jest decydujacym kanonem literatury sanskryckiej. W koreanskiej sztuce buddyjskiej obrazy Jakszy na reliefach Czterech Niebianskich Krolow z dziewieciopietrowej drewnianej pagody Hwangnyongsa z VII wieku i Seokguram z VIII wieku sa decydujacym kanonem, a w buddyzmie japonskim statuetki Jakszy z Sali Wykladowej To-ji autorstwa Kukaia z IX wieku i statuetki Nio w Nandaimon w Todai-ji autorstwa Unkei z okresu Kamakura z XII wieku sa japonskim kanonem Jakszy. Postac Xiao z Genshin Impact firmy miHoYo z 2020 r. — wschodnioazjatycka synteza wedyjskiej indyjskiej Jakszy, chinskiej Jakszy chroniacej Dharme i japonskiej Jakszy Shingon — jest decydujacym przypadkiem, w ktorym globalne gry wideo XXI wieku ozywily kanon Jakszy historii sztuki buddyjskiej indyjskiej i wschodnioazjatyckiej jako sztuke cyfrowa. W 2023 r. specjalna wystawa Genshin Impact: Mitologie Azji Wschodniej w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku wystawila ikonografie postaci Xiao — wraz z reliefami Jakszy ze stupy Bharhut — jako kanoniczny przypadek przeciecia indyjsko-wschodnioazjatyckiej ikonografii Jakszy.

W popkulturze

• Atharwaweda (ok. 1000 p.n.e.) — wedyjski kanon leksykonu Jakszy
• Kena Upaniṣad (ok. 800-500 p.n.e.) — upaniszadowy kanon proby Jakszy
• Mahabharata, Yakṣa Praśna (V-III wiek p.n.e.) — decydujacy indyjski epicki kanon Jakszy
• Reliefy Jakszy i Yakṣī ze stupy Bharhut (II-I wiek p.n.e.) — decydujacy indyjski wizualny kanon Jakszy
• Kalidasa, Meghaduta (IV-V wiek) — sanskrycko-poetycki kanon Jakszini
• Sutra Lotosu, rozdzial wprowadzajacy legiony Jaksz — buddyjski kanon Jakszy
• Obrazy Jakszy Czterech Niebianskich Krolow z Hwangnyongsa i Seokguram (VII-VIII wiek) — koreanski buddyjski kanon Jakszy
• Statuetki Jakszy z Sali Wykladowej To-ji i Nio z Todai-ji (IX-XII wiek) — japonski buddyjski kanon Jakszy
• miHoYo, Genshin Impact, Xiao (2020) — decydujacy globalny kanon Jakszy w grach wideo XXI wieku

Ciekawostki

Sino-koreanska transkrypcja znaku Yacha (noc-widly) jest fonetyczna transliteracja sanskryckiego Yakṣa, a nie tlumaczeniem. Sanskryckie Yakṣa wywodzi sie z czasownika yakṣ (lsnic, byc tajemniczym), pierwotnie oznaczajac 'duch tajemniczej sily natury', i jest terminem, ktory ustanowil sie w pozno-wedyjskim okresie. Reliefy Jakszy i Yakṣī ze stupy Bharhut (II wiek p.n.e.) w Madhya Pradesh, Indie — odkryte w 1873 r. przez brytyjskiego indologa Alexandra Cunninghama (1814-1893) i obecnie przechowywane w Muzeum Indyjskim w Kalkucie — sa decydujacym kanonem historii sztuki indyjskiej, a brytyjski indolog Ananda K. Coomaraswamy (1877-1947) opublikowal akademickie dzielo Yakṣas w Muzeum Sztuk Pieknych w Bostonie w 1928 r., ustanawiajac je decydujacym kanonem studiow Jakszy w historii sztuki indyjskiej. W buddyzmie koreanskim ikonografia Jakszy przetrwala w Czterech Niebianskich Krolach z dziewieciopietrowej drewnianej pagody Hwangnyongsa z VII wieku (obecnie zaginiona, przetrwala tylko w rysunkach) i w Czterech Niebianskich Krolach z Seokguram z VIII wieku (obecnie czesc Skarbu Narodowego nr 24), a w Japonii statuetki Jakszy z Sali Wykladowej To-ji shingonskiego kaplana Kukaia z IX wieku — decydujacy kanon japonskiej ikonografii Jakszy — sa wyznaczone jako Skarby Narodowe. Postac Xiao z gry wideo Genshin Impact firmy miHoYo wydanej we wrzesniu 2020 r. — przekraczajac sto milionow dolarow amerykanskich w globalnych przychodach w ciagu 48 godzin od wydania — jest pierwsza postacia Jakszy chroniacego Dharme w historii miHoYo, a do czerwca 2024 r. skumulowany globalny przychod Genshin Impact przekroczyl 8 miliardow dolarow amerykanskich, utrzymujac rekord najbardziej dochodowej mobilnej gry RPG w historii.