Feniks
Phoenix · Ognisty ptak — Legendarny ptak odradzający się z popiołów
Feniks (greckie Phoinix, lacinskie Phoenix) to niesmiertelny ptak mitologii starozytnego Egiptu i swiata grecko-rzymskiego. Pod koniec pieciuset lat zycia (lub, wedlug innego rachunku, egipskiego wielkiego roku liczacego 1461 lat) buduje gniazdo z kadzidla, cynamonu i mirry, podpala sie na nim i rodzi sie z wlasnych popiolow jako nowy mlody feniks. Najwczesniejsza grecka wzmianka literacka znajduje sie u Herodota, Dzieje II.73 (V w. p.n.e.), gdzie ptak jest powiazany z Heliopolis w Egipcie; jego prawdziwym korzeniem jest egipski Bennu, swieta czapla boga slonca Re w Heliopolis, figura pierwszego swiatla stworzenia i symbol zmartwychwstania. Okolo 96 r. n.e. 1 List Klemensa 25 przyjmuje feniksa jako naturalny dowod zmartwychwstania Chrystusa, i odtad staje sie on standardowym obrazem ikonografii chrzescijanskiej. Chinski fenghuang, slowianska Zhar-Ptitsa i perski Simurgh maja odrebne pochodzenie, ale zostaly porownane i utozsamione z feniksem w mitografii porownawczej XIX w.
Pochodzenie
Najwczesniejsza wzmianka grecka to Herodot, Dzieje II.73 (V w. p.n.e.), gdzie feniks pojawia sie w Heliopolis co piecset lat, by zaniesc swojego ojca w jaju z mirry do swiatyni Slonca. Herodot wyraznie mowi, ze nie widzial ptaka osobiscie, lecz przekazuje opowiesc kaplanow z Heliopolis. Prawdziwym korzeniem ikonograficznym jest egipski Bennu, swieta szara czapla z Heliopolis, pojmowana jako dusza Re, pierwsze swiatlo stworzenia i symbol zmartwychwstania. Okolo 96 r. n.e. 1 List Klemensa 25 przyjmuje feniksa jako naturalny dowod zmartwychwstania Chrystusa, a Physiologus (II-IV w.) konczy alegoryzacje. Owidiusz Metamorfozy XV.392-407 (poczatek I w. n.e.), Pliniusz Historia naturalna X.2, Tacyt Roczniki VI.28 (odnotowujac pojawienie sie feniksa w Heliopolis w 34 r. n.e.) i lacinski poemat Laktancjusza De Ave Phoenice (III-IV w.) ustalaja kanoniczny opis.
Cechy
- Wielki ptak o olsniewajacym purpurowym, szkarlatnym i zlocistym upierzeniu
- Zycie piecsetletnie lub egipski wielki rok 1461 lat
- Buduje gniazdo z kadzidla, cynamonu i mirry pod koniec zycia
- Pali sie na gniezdzie i rodzi sie z popiolow
- U Herodota potomek niesie cialo ojca w jaju z mirry do Heliopolis
- Ostatecznym korzeniem ikonograficznym jest egipski Bennu, szara czapla z Heliopolis
Opowieści
W ikonografii chrzescijanskiej feniks jest standardowym obrazem zmartwychwstania Chrystusa od konca I w. Pojawia sie w mozaice apsydy Santa Pudenziana w Rzymie, w mauzoleum Galli Placydii w Rawennie i w sredniowiecznych bestiariuszach (Bestiariusz z Aberdeen, MS Bodley 764). Dante przywoluje go w Piekle XXIV wsrod przemian zlodziei. Elzbieta I Angielska przyjela feniksa za swoje osobiste godlo, poswiadczone w Portrecie z feniksem Nicholasa Hilliarda okolo 1574 r., w ktorym ptak reprezentuje wyjatkowa i wieczna nature wladcy. 'Feniks i golabek' Szekspira (1601), balet 'Zar-Ptak' Strawinskiego (1910), Fawkes J. K. Rowling w 'Harry Potter i Komnata Tajemnic' (1998) i saga 'Dark Phoenix' Marvela utrzymuja figure w centrum wspolczesnej kultury popularnej.
Słabość
Feniks nie ma tradycyjnego drapieznika, gdyz brak smiertelnosci jest jego definiujaca cecha. Jego konstytutywne ograniczenie tkwi w warunkach zmartwychwstania: u Herodota i Owidiusza ptak musi zbudowac stos z kadzidla, cynamonu i mirry, a odrodzenie nastepuje w Heliopolis lub w poblizu swiatyni Slonca. Cykl, piecset lub tysiac czterysta szescdziesiat jeden lat, jest absolutny. Alegoryzacja chrzescijanska zaciesnia te warunki tak, by smierc i odrodzenie feniksa zbiegly sie z Chrystusem. Pozniejsza fantastyka (zwlaszcza Dungeons and Dragons) dodaje konwencje gry, w ktorej feniks jest tymczasowo wrazliwy w momencie odrodzenia, ale to nowoczesny dodatek nieobecny w zrodlach klasycznych.
Znaczenie kulturowe
Feniks to czterotysiacletni szczyt lancuch a ikonograficznego: egipski Bennu, grecko-rzymski phoinix, chrzescijanski znak zmartwychwstania, renesansowy emblemat wiecznosci, postac nowoczesnej kultury popularnej. Przyjecie przez 1 List Klemensa pod koniec I w. jako dowodu zmartwychwstania Chrystusa umiescilo ptaka w sercu sredniowiecznej sztuki chrzescijanskiej, a przyjecie przez Elzbiete I jako osobistego godla uczynilo go emblematem renesansowej jedynej suwerennosci. Wschodnioazjatycki fenghuang (chinski), ho-o (japonski) i bonghwang (koreanski), choc ikonograficznie odrebne, zostaly utozsamione z feniksem w angielskich tlumaczeniach XIX w., co dalo poczatek nowoczesnej konwencji tlumaczenia wszystkich trzech jednym slowem phoenix. Slowianska Zhar-Ptitsa (uwieczniona w balecie Strawinskiego z 1910 r.) i perski Simurgh dolaczyli do tej samej rodziny mitologii porownawczej. We wspolczesnej kulturze Fawkes J. K. Rowling, saga 'Dark Phoenix' Marvela i kanoniczny potwor Dungeons and Dragons odnawiaja figure.
W popkulturze
Herodot, Dzieje II.73 (V w. p.n.e.) — najwczesniejsza grecka wzmianka o feniksie w HeliopolisOwidiusz, Metamorfozy XV.392-407 (okolo 8 r. n.e.) — lacinski kanon stosu z cynamonu i mirryPliniusz, Historia naturalna X.2 i Tacyt, Roczniki VI.28 — pojawienie sie feniksa w Heliopolis w 34 r. n.e.1 List Klemensa 25 (okolo 96 r. n.e.) — najwczesniejsze chrzescijanskie przyjecie jako znak zmartwychwstaniaLaktancjusz, De Ave Phoenice (III-IV w.) — lacinski kanon poetyckiPhysiologus (II-IV w.) — zakonczenie alegorezy chrzescijanskiejJ. K. Rowling, Harry Potter i Komnata Tajemnic (1998) — Fawkes, feniks Dumbledore'a