Naga

Pochodzenie

Najwczesniejsze wzmianki o nagach pojawiaja sie w Rygwedzie i Atharwawedzie (okolo 1500-1000 p.n.e.) jako hymny do wezy. Pelna mitologia krystalizuje sie w Adi Parwie Mahabharaty, zwlaszcza w opowiesci o Astice i ofierze wezy Sarpa Satra krola Dzanamedzaji. Wedlug eposu nagowie pochodza od medrca Kasiapy i jego malzonki Kadru; ich stolica jest Bhogawati w podziemiach, rzadzona przez osmiu krolow nagow z Szesza, Wasukim i Takszaka na czele. Bhagawata Purana i Wisznu Purana opowiadaja o ubijaniu oceanu mleka, w ktorym Wasuki sluzyl jako lina. Palijska Winaja Pitaka rejestruje epizod Muczalindy, a piatowieczna kronika cejlonska Mahawamsa opisuje Bude rozjemce sporu nagow. Kambodzanski mit zalozycielski opowiada, jak braman Kaundinja poslubil ksiezniczke nagowa Some i zalozyl dynastie Funan.

Cechy

• Tulow ludzki i dolna polowa olbrzymiego weza, najczesciej kobry
• Kilka lub wiele kapturow, czesto siedem, w mitach do tysiaca
• Straznik wod i podziemnej krainy Patala
• Jadowity, lecz jednoczesnie sprowadzajacy deszcz i plodnosc
• Zmiennoksztaltny, przybiera ludzka postac i poslubia smiertelnikow
• Posiadacz podziemnych palacow pelnych klejnotow

Opowieści

Nagowie pojawiaja sie przede wszystkim jako straznicze ikony swiatyn i palacow. Siedmiogluowe balustrady Angkor Wat symbolizuja teczowy most laczacy swiat ludzi i bogow. Swiatynie wat w Tajlandii i krolewskie sanktuaria Luang Prabang umieszczaja rzezby nagow przy kazdej klatce schodowej. Co roku w pazdzierniku, na zakonczenie buddyjskiego Vassy, z Mekongu wynurzaja sie czerwone 'kule ognia nagow', oficjalnie uznane za dziedzictwo kulturowe przez Tajlandie i Laos. W Indiach swieto Naga Panchami, piatego dnia miesiaca Sirawana, czci weze ofiarami mleka i kwiatow. Kaszmirskie miasto Anantnag, doslownie miasto niezliczonych nagow, zachowalo dziesiatki swietych zrodel.

Słabość

Wieczystym wrogiem nagi jest boski ptak Garuda. W Mahabharacie Garuda krade niebianska amrite, by uwolnic swoja matke Winate z niewoli nagow, i odtad staje sie ich dziedzicznym wrogiem. Sarpa Satra krola Dzanamedzaji wciagal weze do ofiarnego ognia wedyjskimi mantrami. Tradycja ludowa uznaje nagow za podatnych na zelazo, mantry i piora pawia (krewniaka Garudy). W opowiesciach buddyjskich nagowie ulegaja wspolczuciu i autorytetowi Buddy. Mangusty, swieta popiol i amulety Garudy pozostaja tradycyjnymi srodkami ochronnymi w calej Azji Poludniowej.

Znaczenie kulturowe

Nagowie to nie zwykle potwory, lecz ubostwiona forma rodzimych kultow wezowych, splecionych z religia wedyjska. Ich zasieg obejmuje subkontynent indyjski, Azje Poludniowo-Wschodnia, Tybet i poludniowe Chiny. Szesza Wisznu, Wasuki Sziwy i Muczalinda Buddy stawia nagow obok najwyzszych bostw. Wsrod regionalnych odmian sa bengalska bogini wezy Manasa, Pakhangba z Manipuru, siedmiokapturowa aureola Parsiwanathy w dzajnizmie i poludniowo-indyjski kult nagakal. Gdy buddyzm dotarl do wschodniej Azji, chinscy tlumacze oddali naga jako 'long' (smok), zasiewajac ikonografie smoka w Chinach, Korei i Japonii. Naga pozostaje zywym emblematem w kambodzanskich insygniach krolewskich, laoskich obrazach turystycznych i indyjskim ceremoniale konstytucyjnym.

W popkulturze

• Mahabharata Adi Parwa — Astika i ofiara wezy Sarpa Satra
• Bhagawata Purana i Wisznu Purana — Szesza, Wasuki i ubijanie oceanu mleka
• Palijska Winaja Mahawagga — Muczalinda oslania swiezo oswieconego Bude
• Mahawamsa, piatowieczna kronika cejlonska — Budda rozjemca nagow
• Mit zalozycielski Funanu — Kaundinja i ksiezniczka nagowa Soma
• Rudyard Kipling, Ksiega dzungli, 1894 — pyton Kaa i jego nagowe motywy
• Dungeons and Dragons Monster Manual, od 1977 — naga straznik, duch, woda, mrok, kosc

Ciekawostki

Sanskryckie nāga oznacza zarazem 'weza' i 'slonia': rozlozony kaptur kobry i wachlarzowate ucho slonia maja wspolny rdzen etymologiczny. 'Kule ognia nagow' nad Mekongiem, obserwowane co rok w pazdzierniku na zakonczenie Vassy, to czerwone swetliste sfery wynurzajace sie z dna rzeki; Tajlandia i Laos uznaly je oficjalnie za dziedzictwo kulturowe. Indyjski stan Nagaland i czesc Assamu czerpia nazwe od ludow naga, ktorych etymologiczny zwiazek z mitycznym naga pozostaje przedmiotem antropologicznych sporow. Anantnag w Kaszmirze zachowal dziesiatki swietych zrodel, kazde przypisane konkretnemu krolowi nagow.