Cerber

Pochodzenie

Najwczesniejsze bezposrednie poswiadczenie Cerbera znajduje sie w Teogonii Hezjoda 310-318 (ok. 700 p.n.e.), ktora przypisuje mu piecdziesiat glow, spizowy glos i rodzicow Tyfona i Echidne; jest bratem Hydry, Chimery i Ortosa. Iliada Homera 8.366-369 i Odyseja 11.623-626 (ok. VIII w. p.n.e.) mowia, ze Herakles wyprowadza 'psa Hadesa' z podziemia bez nazywania go po imieniu; imie Cerbera pojawia sie po raz pierwszy u Hezjoda. Etymologia nie jest pewna, lecz 'Mitologia porownawcza' Maxa Muellera (1856) i 'Etymologisches Woerterbuch des Altindoarischen' Manfreda Mayrhofera (1986) wskazuja na podobienstwo z sanskryckim Sabala, 'cetkowanym', imieniem jednego z dwoch psow Yamy, pana umarlych. Trzyglowa forma pojawia sie najpierw na ceramice korynckiej z konca VI w. p.n.e. i zostaje utrwalona w literaturze przez Pindara i Stezychora (fragment 11) w V w. p.n.e. Decydujaca wersja kanoniczna to Biblioteka Apollodora 2.5.12 (I-II w. n.e.): dwunasta i ostatnia praca Heraklesa polegala na sprowadzeniu Cerbera zywego na powierzchnie, czego dokonal golymi rekami, bez broni, za przyzwoleniem Persefony. Eneida Wergiliusza 6.417-425 (19 r. p.n.e.) daje Sybilli placek z miodu i odurzajacego ziarna (melle soporatam et medicatis frugibus offam), ktory usypia wszystkie trzy glowy naraz, a Metamorfozy Owidiusza 4.450 i 7.408-419 (8 r. n.e.) tlumacza tojad jako roslinę zrodzona ze sliny Cerbera, gdy Herakles wyciagal go z podziemia. Pieklo Dantego 6.13-33 (ok. 1308-1320) ustanawia go jako straznika trzeciego kregu pieklа, w ktorym cierpia lakomcy, a przewodnik Wergiliusz uspokaja go, rzucajac garsc ziemi w trzy paszcze.

Cechy

• Trzy glowy (kanon od V w. p.n.e.; u Hezjoda piecdziesiat), grzywa z wezy, ogon-waz i spizowy szczek
• Dziecko Tyfona i Echidny, brat Hydry, Chimery, Ortosa i Sfinksa (Hezjod, Teogonia 310-318)
• Dwukierunkowy straznik u bramy Hadesa: nie pozwala umarlym wstac ani zywym zstapic (Wergiliusz, Eneida 6.395-396)
• Z paszcz cieknie trucizna; u Owidiusza tojad rosnie tam, gdzie spada jego piana
• Wrazliwy na jedzenie i muzyke: miodowy placek Sybilli, lira Orfeusza, garsc ziemi Dantego i kolysanka Rowling dla Puszka to warianty tego samego kanonicznego motywu

Opowieści

W micie Cerber jest dwukierunkowym straznikiem granicy miedzy zyciem a smiercia, poreczycielem porzadku kosmicznego. Dwunasta i najbardziej krancowa z prac Heraklesa polegala na sprowadzeniu go zywego na powierzchnie, a imiona tych, ktorzy go minęli, sa znakami mitycznego dokonania: Herakles sila, Orfeusz lira (Apollodor, Biblioteka 1.3.2), Pejritoos i Tezeusz przez sama probe (Apollodor, Epitome 1.24). Miodowy placek Wergiliusza dal angielszczyznie wyrazenie 'a sop to Cerberus' na ustepstwo czynione, by udobruchac niebezpiecznego przeciwnika, utrwalone w brytyjskim jezyku parlamentarnym od XIX w. (Oxford English Dictionary, 'sop'). Po Pieklu Dantego pies Cerber utrwalil sie w sztuce zachodniej jako wieczny straznik lakomcow, a Puszek, trzyglowy pies w 'Harrym Potterze i Kamieniu Filozoficznym' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997), uspiony muzyka, jest jego najszerzej znanym wspolczesnym potomkiem i bezposrednio kontynuuje tradycje wergiliansko-orfeicka. Dungeons & Dragons umiescil wariant piekielnego psa w 'Monster Manual' do Advanced Dungeons & Dragons (TSR, 1977), a 'Hades' Supergiant Games (2020) przedstawia Cerbera jako humanizowanego pieska bohatera.

Słabość

Decydujace slabosci Cerbera to apetyt i muzyka. W Eneidzie Wergiliusza 6.417-425 Sybilla rzuca w jego paszcze placek z miodu i odurzajacego ziarna, a trzy glowy usypiaja naraz; to bezposrednie zrodlo angielskiego idiomu 'a sop to Cerberus'. Orfeusz, schodzac w poszukiwaniu zaginionej Eurydyki, uspil Cerbera sama lira (Apollodor, Biblioteka 1.3.2). W Piekle Dantego 6.25-27 przewodnik Wergiliusz rzuca garsc ziemi w trzy paszcze, by je uciszyc. A w dwunastej pracy Heraklesa heros pokonuje Cerbera golymi rekami, bez broni, jedynie za zezwoleniem Persefony i Hadesa — Cerber jest wiec zwiazany boskim nakazem (Apollodor, Biblioteka 2.5.12). W piatej edycji D&D trzyglowy wariant piekielnego psa Cerbera to poziom wyzwania 3 z wyraznymi mechanicznymi slaboscia ma magie snu i ma przynete pokarmowa — bezposrednie echo mitu w mechanice gry.

Znaczenie kulturowe

Cerber to jeden z centralnych dokumentow porownawczej mitologii indoeuropejskiej. Od 'Mitologii porownawczej' Maxa Muellera (1856) Kerberos jest uwazany za pokrewny sanskryckiemu Sabali, jednemu z dwoch psow Yamy, pana umarlych, a paralela ze skandynawskim Garmem, psem Hel szczekajacym na Ragnaroku (Voluspa 44, 49, 58), wskazuje na wspolny indoeuropejski motyw 'psa u drzwi umarlych' (Bruce Lincoln, 'Death, War, and Sacrifice', University of Chicago Press, 1991). W tradycji wizualnej Cerber zostaje utrwalony przez seriem ilustracji Sandra Botticellego do Dantego (1481-1495, Kupferstichkabinett w Staatliche Museen zu Berlin, KdZ 5099 i nastepne) oraz przez akwarele Williama Blake'a do Dantego w XIX w. (Tate, Londyn, 1824-1827). W 1985 r. chemicy, ktorzy odkryli allotrop wegla 60 — Harold Kroto, Richard Smalley i Robert Curl, laureaci Nagrody Nobla w 1996 r. — mieli rozwazyc nazwe 'cerberene' dla nowej molekuly, zanim zdecydowali sie na 'buckminsterfullerene', upamietniajacy geodezyjne kopuly Buckminstera Fullera (wywiad w Chemical & Engineering News, 1991). Puszek w 'Harrym Potterze i Kamieniu Filozoficznym' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997) to najszerszy nowoczesny popularny obieg postaci, a wrazliwosc na muzyke jest tam bezposrednim cytatem z Wergiliusza.

W popkulturze

Hezjod, Teogonia 310-318 (ok. 700 p.n.e.) — piecdziesiat glow, spizowy glos, dziecko Tyfona i EchidnyStezychor, fragment 11; Pindar, fragmentarycznie (VI-V w. p.n.e.) — poczatek trzyglowego kanonuCeramika koryncka z konca VI w. p.n.e. (np. British Museum BM 1899,0721.1) — wizualny kanon trzech glowApollodor, Biblioteka 2.5.12 (I-II w. n.e.) — dwunasta praca HeraklesaWergiliusz, Eneida 6.417-425 (19 r. p.n.e.) — miodowy placek Sybilli i zrodlo 'a sop to Cerberus'Owidiusz, Metamorfozy 4.450 i 7.408-419 (8 r. n.e.) — tojad jako roslina ze sliny CerberaDante Alighieri, Pieklo 6.13-33 (ok. 1308-1320) — trzeci krag, straznik lakomcowSandro Botticelli, ilustracje do Dantego (1481-1495, Kupferstichkabinett Berlin, KdZ 5099 i nastepne) — renesansowy kanon wizualnyJ. K. Rowling, Harry Potter i Kamien Filozoficzny (Bloomsbury, 1997) — Puszek, najszerszy wspolczesny obiegSupergiant Games, Hades (2020) — Cerber jako pupil bohatera

Ciekawostki

• U Hezjoda Cerber ma piecdziesiat glow; redukcja do trzech od V w. p.n.e. jest zwykle tlumaczona stabilnoscia wizualna malarstwa wazowego — piecdziesiat glow nie da sie sensownie narysowac (John Boardman, 'Greek Art', wyd. 4, Thames & Hudson, 1996, s. 256).
• Harold Kroto, Richard Smalley i Robert Curl, ktorzy w 1985 r. odkryli sferyczna molekule wegla 60 i otrzymali Nagrode Nobla z chemii w 1996 r., mieli rozwazyc nazwe 'cerberene' dla nowego allotropu, zanim wybrali 'buckminsterfullerene' na czesc geodezyjnych kopul Buckminstera Fullera; informacja pochodzi z wywiadu w Chemical & Engineering News (1991).
• Wergilianskie wyrazenie melle soporatam et medicatis frugibus offam (Eneida 6.420) — 'placek zmiekczony miodem i odurzony ziarnem' — to zrodlo angielskiego idiomu 'a sop to Cerberus', uzywanego od XIX w. w brytyjskim jezyku parlamentarnym na okreslenie ustepstwa wobec przeciwnika (Oxford English Dictionary, 'sop').
• Scena z Pieklа Dantego 6.25-27, w ktorej Wergiliusz rzuca garsc ziemi w trzy paszcze Cerbera, by go uciszyc, to ulubiony motyw renesansowych ilustratorow: tablice Sandra Botticellego z 1481 r. i ryciny Gustave'a Dorego do paryskiego wydania Dantego Hachette z 1857 r. przekazuja go wprost.