Charybda

Pochodzenie

Najstarsze bezposrednie swiadectwo to ksiega XII Odysei Homera, wiersze 73-126, 234-260 oraz 426-446 (ustna tradycja datowana na VIII w. p.n.e.; najstarszy zachowany rekopis to Marcianus Graecus 454, A, z X w., w Biblioteca Marciana w Wenecji). Homer opisuje Charybde jako olbrzymi wirujacy lej pod figowcem w waskim cisninie, ktora 'trzy razy dziennie chlonie ciemna wode i trzy razy w straszliwy sposob ja wyrzuca'. Jej genealogia — corka Posejdona i Gai, przemieniona piorunem Zeusa — zostala utrwalona w 'Commentarii ad Homeri Odysseam' Eustacjusza z Tesaloniki (XII w.). 'Eneida' Wergiliusza, ksiega III, wiersze 420-432 (19 r. p.n.e.), wprowadza ja do kanonu lacinskiego; 'Metamorfozy' Owidiusza, ksiega XIII, wiersze 730-734 (8 r. n.e.), kondensuja ja w 'istote, ktorej usta pija i wymiotuja morze'. 'Epitome' Apollodora 7.20-23 (I-II w. n.e.) daje streszczenie prozatorskie. Dante wskazuje ja jako obraz Czwartego kregu pieklа w 'Inferno' 7.22-24 (ok. 1308-1320). Erazm z Rotterdamu utrwalil zwrot w 'Adagia' 1.5.4 (1500-1508) jako 'inter Scyllam et Charybdim', i to za jego sprawa formula rozprzestrzenila sie po calej Europie.

Cechy

• Przymocowana u stop lewej skaly ciesniny Mesynskiej; nie moze opuscic swego miejsca
• Trzy razy dziennie wciaga wielki wir i trzy razy wyrzuca go z powrotem (Odyseja XII.105-106)
• Wciaga do wiru kazdy statek i kazda istote w poblizu, a przy ponownym wypluwaniu odpowiada piana i potzenym rykiem
• Homer nigdy nie opisuje jej ciala; tylko wir i ryk ja przywoluja, a pozniejsza ikonografia rozwinela wariant z ustami pelnymi zebow
• Sparowana z szescioglowa Scylla na przeciwleglej skale, ciesnina zmusza wedrowca do wyboru jedno-albo-drugie

Opowieści

W micie Charybda oznacza niebezpieczenstwo absolutne, ktorego nalezy obowiazkowo unikac. W ksiedze XII Odysei, za rada Kirke, Odyseusz trzyma sie strony Scylli, traci szesciu ludzi, ale unika calkowitego zaglady, ktora przyniosloby Charybda; w drugiej przeprawie (XII.426-446) traci wszystkich towarzyszy i samotnie czepia sie figowca, az Charybda wypluje jego rozbita tratwe. Zwrot 'miedzy Scylla a Charybda' jest od 'Adagia' Erazma kanonicznym przyslowiem dylematu bez wyjscia i przewija sie przez retoryke polityczna od 'Rozwazan o rewolucji we Francji' Edmunda Burke'a (1790). 'Stormwrack: Mastering the Perils of Wind and Wave' (Wizards of the Coast, Dungeons & Dragons, 2005) wprowadza ja jako morskiego potwora-zagrozenie o stopniu wyzwania 11, a zestaw 'Legends' Magic: The Gathering (1994) zawiera niebieska karte stworzenia za cztery many o nazwie Charybdis.

Słabość

Decydujaca slabosc Charybdy polega na tym, ze jest przymocowana do jednego miejsca i mozna ja zatem ominac; w samej Odysei Kirke wprost radzi 'trzymac sie strony Scylli, niz ryzykowac z Charybda' (XII.108-110). Jej cykl trzech razy dziennie otwiera w chwili wyrzucania okienko przeprawy, z czego Odyseusz korzysta przy drugim przejsciu. Atak bezposredni i bron prawie jej nie szkodzi — jest sila natury — a tradycja egzegetyczna (Eustacjusz w XII w.) uznaje jej pelne zniszczenie za mozliwe jedynie poprzez kolejny piorun Zeusa lub gniew Posejdona.

Znaczenie kulturowe

Geograficznym wzorem Charybdy jest ciesnina Mesynska miedzy Sycylia a Polwyspem Apeninskim, gdzie plywy tworza realny obrotowy wir (wloskie garofalo). Trzesienie ziemi i tsunami w Mesynie w 1908 r. zakloocly dno morza i oslabily wir, jednak nadal jest on obserwowalny (Wloski Narodowy Instytut Oceanografii ISMAR, raport 2015 r.). Motyw alternatywy Charybda-Scylla stal sie w teorii polityki, etyce i teorii gier kanonicznym obrazem dylematu; 'The Charybdis-Scylla Constraint' Michaela Goldmana (MIT Press, 1984) podniosl go do referencji teorii negocjacji. Piosenka 'Wrapped Around Your Finger' zespolu The Police (album 'Synchronicity', A&M Records, 1983) wprowadzila zwrot do popu wersem 'You consider me the young apprentice, caught between the Scylla and Charybdis', a wir Krakena w 'Piraci z Karaibow: Skrzynia umarlego' Gore'a Verbinskiego (Disney, 2006) jest jego bezposrednim wizualnym dziedzicem.

W popkulturze

Homer, Odyseja XII (ok. VIII w. p.n.e.; rps Marcianus Graecus 454 A, X w., Biblioteca Marciana, Wenecja) — przejscie miedzy Charybda a ScyllaWergiliusz, Eneida III, w. 420-432 (19 r. p.n.e.) — kanonizacja w jezyku lacinskimOwidiusz, Metamorfozy XIII, w. 730-734 (8 r. n.e.) — usta pijace i wymiotujace morzeApollodor, Epitome 7.20-23 (I-II w. n.e.) — prozatorskie streszczenie mituEustacjusz z Tesaloniki, Commentarii ad Homeri Odysseam (XII w. bizantynski) — genealogia olimpijskaDante Alighieri, Inferno 7.22-24 (ok. 1308-1320) — obraz Czwartego kreguErazm z Rotterdamu, Adagia 1.5.4 (1500-1508) — 'inter Scyllam et Charybdim' jako kanoniczne przyslowieThe Police, Wrapped Around Your Finger na Synchronicity (A&M Records, 1983) — aluzja w popieWizards of the Coast, Stormwrack: Mastering the Perils of Wind and Wave (D&D, 2005) — ludo-mechaniczna CharybdaGore Verbinski (rez.), Piraci z Karaibow: Skrzynia umarlego (Disney, 2006) — wizualny dziedzic wiru

Ciekawostki

• Prawdziwy obrotowy wir ciesniny Mesynskiej nazywa sie po wlosku 'garofalo'; ISMAR (Wloski Instytut Nauk Morskich) potwierdzil w 2010 r. badaniami batymetrycznymi, ze przed trzesieniem ziemi w 1908 r. wir byl gwaltowniejszy niz dzisiaj.
• Cykl Charybdy 'trzy razy dziennie' nie zgadza sie z rzeczywistym cyklem plywow ciesniny (ok. 12 godz. 25 min); Kenneth Mathews w 'The Geography of the Iliad and the Odyssey' (Routledge, 2008) sugeruje, ze obserwatorzy homerowi pamietali jedynie turbulencje o wschodzie, w poludnie i o zmierzchu jako 'trzy razy'.
• 'Adagia' Erazma z 1500 r. zawieraly 818 krotkich lacinskich przyslow; jego autograficzna notatka w bibliotece Uniwersytetu Lejdejskiego stwierdza, ze 'inter Scyllam et Charybdim' (1.5.4) zostalo przejete bezposrednio z Owidiusza.
• Sting (Gordon Sumner), tekstopisarz The Police, powiedzial BBC Radio 4 w 2003 r., ze zwrot 'caught between the Scylla and Charybdis' w 'Wrapped Around Your Finger' pochodzi bezposrednio z jego lektur Homera jako studenta filologii angielskiej na Uniwersytecie w Newcastle.