1 / 1

Gambeson

Pikowana odzież ochronna z tkaniny

Przeszywanica (gambeson) to gruba pikowana szata z wielu pikowanych warstw tkaniny, jak len lub bawelna. Miedzy dwiema warstwami tkaniny wpycha sie welne, paklak (odpadowe wlokno lnu lub konopi) lub szmaty, i pikuje sie w ciasnych pionowych kanalach, tak by cios rozlozyl sie i wchlonal po calej szacie. Mozna ja bylo nosic samodzielnie jako zbroje lekkiego piechura, lub pod kolczuga albo plyta jako pikowana szate spodnia (aketon), ktora tlumila wstrzas przepuszczany przez metal. Weszla w szerokie uzycie w Europie okolo 11 i 12 wieku i byla noszona przez cale sredniowiecze przez zolnierzy wszelkiego stanu, a jej ochrona zmieniala sie wedlug jakosci pikowania i liczby warstw. Zaskakujaco odporna na ciecia i strzaly, byla najtansza i najlatwiejsza do wykonania zbroja, a mimo to nadzwyczaj oplacalna. W zimnym kraju dawala tez cieplo, tak ze nosili ja wszyscy, od powolanego chlopa po rycerza.

Pochodzenie

Przeszywanica, jak sie sadzi, pojawila sie naprawde w Europie okolo 11 i 12 wieku i rozpowszechnila sie szeroko przez epoke wypraw krzyzowych. Nazwa 'gambeson' miala pochodzic od germanskiego slowa oznaczajacego brzuch, podczas gdy 'aketon', uzywane dla tej samej szaty, pochodzi od arabskiego slowa oznaczajacego bawelne lub wypelnienie. Sam pomysl pikowanej zbroi z tkaniny jest starszy, gdyz warstwowe zbroje tekstylne istnialy w wielu kulturach, jak lniana zbroja (linothorax) starozytnej Grecji. W sredniowiecznej Europie, w miare jak zbroja metalowa sie rozwijala, przeszywanica zajela swoje miejsce zarowno jako jej warstwa spodnia, jak i tania zbroja samodzielna, i byla uzywana do konca sredniowiecza, a niektore formy az do 16 i 17 wieku.

Cechy

Pikowana struktura z wielu warstw lnu lub bawelny
Noszona samodzielnie lub jako warstwa spodnia zbroi metalowej
Zaskakujaco skuteczna przeciw cieciom i strzalom
Najtansza i najlatwiejsza do wykonania zbroja
Dawala tez cieplo zima
Ochrona regulowana odstepem pikowania i liczba warstw

Opowieści

Przeszywanica sluzyla zarazem jako podstawowa zbroja kazdego sredniowiecznego zolnierza i jako warstwa spodnia tlumiaca wstrzas zbroi metalowej. Noszona samodzielnie, byla glowna zbroja biednych piechurow i powolanych, odbijajac ciecia i strzaly; noszona pod kolczuga, lagodzila wstrzas ogniw i cios bronia obucha. W 15 wieku rozwinela sie w kaftan zbrojny (arming doublet), zaopatrzony w sznurki (points) do przywiazywania kawalkow kolczugi przy lokciach i pachach oraz czesci plyty, stajac sie nieodzowna szata spodnia do noszenia zbroi plytowej. Tania i latwa w utrzymaniu, byla noszona przez wszystkie stany, od powolanego chlopa po zamoznego rycerza.

Słabość

Slabosci przeszywanicy to pchniecie, wstrzas obucha i woda. Choc jej ciasne pikowanie dobrze odbija ciecia i strzaly, waska szpica, jak ostrze ksztaltu szydla, pchana uporczywie w jeden punkt, mogla przedrzec sie miedzy warstwami. Zlozona tylko z tkaniny i wypelnienia, nie mogla calkowicie zatrzymac ciosu ciezkiej broni obucha, przekazujac czesc wstrzasu cialu. Przemoczona deszczem chlonela mnostwo wody, stawala sie bardzo ciezka i schla powoli, a bedac tkanina, byla podatna na ogien.

Znaczenie kulturowe

Przeszywanica byla najpospolitsza i najpowszechniejsza zbroja sredniowiecznego pola bitwy. Choc wspaniala zbroja plytowa jest pamietana jako symbol rycerza, tym, co naprawde nosili piechurzy i powolani stanowiacy trzon kazdej prawdziwej bitwy, byla ta tania i praktyczna pikowana zbroja. Tak oplacalna w ochronie, ze nazywano ja czasem zbroja biedaka, byla zarazem noszona przez rycerzy bez wyjatku pod ich zbroja metalowa, niewidzialnym fundamentem, ktory podtrzymywal pole bitwy bez wzgledu na stan. Czesto niedoceniana z powodu prostoty bycia samym tylko plotnem, jej uzytecznosc w prawdziwej walce bynajmniej nie byla mala.

W popkulturze

Przeszywanica pojawia sie niemal w kazdym filmie, dramacie i grze o sredniowieczu. Jest rysowana jako pikowana szata spodnia noszona pod kolczuga lub plyta, lub jako samodzielna zbroja biednego zolnierza, a w grach pojawia sie zwykle jako najbardziej podstawowa zbroja poczatku. Przycmiona przez wspaniala zbroje metalowa, jej znaczenie czesto nie jest ukazane jasno, a jako zbroja z tkaniny jej ochrona bywa malowana nizsza, niz byla naprawde. W nowszych dzielach ceniacych dokladnosc historyczna rola przeszywanicy jako fundamentu wszelkiej zbroi bywa oddana stosunkowo wiernie.

Ciekawostki

Nazwa 'gambeson' miala pochodzic od germanskiego slowa oznaczajacego brzuch, podczas gdy 'aketon', dla tej samej pikowanej zbroi, pochodzi od arabskiego slowa oznaczajacego bawelne lub wypelnienie, a sam pomysl pikowanej zbroi z tkaniny siega lnianej zbroi starozytnej Grecji.
Przeszywanica byla zarazem zbroja samodzielna i nieodzowna warstwa spodnia kolczugi i plyty, a w 15 wieku rozwinela sie w kaftan zbrojny, zaopatrzony w sznurki do przywiazywania czesci plyty, stajac sie szata spodnia do noszenia zbroi plytowej.
Dzieki ciasnemu pikowaniu byla zaskakujaco mocna przeciw cieciom i strzalom, lecz byla slaba na uporczywe pchniecie waskiej szpicy i na ciezkie ciosy obucha, a jej chroniczna slaboscia bylo to, ze przemoczona deszczem chlonela wode i stawala sie bardzo ciezka.