Płatnerz

Pochodzenie

Nie ma w nauce ustalonej na jednej linii odpowiedzi co do pochodzenia kaftana plytowego, i widzi sie, ze wplyw, ktory przyszedl ze Wschodu pod koniec XII wieku, oraz linia, ktora na Zachodzie od XI i XII wieku wzmacniala wnetrze watowanego od srodka malymi plytkami zelaznymi, zlaczyly sie w postac, ktora zakorzenila sie w polowie XIII wieku. Pierwszym gruntownym kawalkiem swiadectwa jest figura swietego Maurycego w katedrze w Magdeburgu z okolo 1250 roku, na ktorej jeden kaftan plytowy noszony na kolczudze jest wyrzezbiony z troska. Od polowy XIII wieku przez prawie sto lat ten sam stroj rosl w rzezbie nagrobnej i w iluminowanych rekopisach calej Europy, a na wielkim miejscu pochowku bitwy pod Visby na szwedzkiej wyspie Gotlandia w 1361 roku wydobyto na swiatlo az 25 prawdziwych kaftanow plytowych, uporzadkowanych w 1939 roku w drobiazgowym dziele Bengta Thordemana. W koncu XIV wieku, gdy sztuka plyty wzrosla i piers i plecy stali sie jedna wielka plyta, kaftan plytowy rozpadl sie na dwie linie: wielka plyta dalej szla jako para napiersnikow, a linia, w ktorej male plytki byly zbierane, urosla w brygantyne o tej samej zewnetrznej postaci.

Cechy

• Plytki zelazne roznych rozmiarow, mocowane nitami wewnatrz kaftana z tkaniny lub skory
• Stroj, w ktorym byl noszony na kolczudze, by tworzyc dwie warstwy oslony
• Pokryta budowa, ktorej zewnetrze, malowane herbami rodu, wygladalo jak zwykla narzutka
• Prawdziwe egzemplarze wydobyte w wielkiej liczbie na miejscu pochowku bitwy pod Visby (1361)
• Bezposredni przodek napiersnika z jednej wielkiej plyty i brygantyny z malymi plytkami
• Naukowy wzorzec ustalony przez typologie kaftanow z Visby Bengta Thordemana w Szwecji

Opowieści

Kaftan plytowy byl zbroja wzmacniajaca zakladana, by polozyc kolejna warstwe oslony na piersi i plecach rycerza i ciezkiej piechoty XIII i XIV wieku. Trzywarstwowy stroj watowanego gambesonu, kolczugi na nim i kaftana plytowego na niej przyjmowal wstrzas strzal i ostrzy mieczy warstwa po warstwie, rozkladajac go przez kazda, a przeciw ciosowi, ktory uderzal w to samo miejsce raz po raz, wewnetrzna plytka stala jako ostatnie podparcie, lagodzac glebokosc, ktora siegala ciala. Z 25 prawdziwych kaftanow plytowych wydobytych na miejscu pochowku bitwy pod Visby w 1361 roku wiele zostalo pochowanych jeszcze na ciele wraz z kolczuga, a groty strzal i znaki mieczy znaleziono wbite w tych samych miejscach, i tak stoja one jako material dowodu, jak daleko kaftan plytowy odpieral rosnacy dlugi luk i ciezki cep bojowy. Ta sama zbroja byla takze noszona na turnieju i ceremoniach, gdzie herby rodu na jej zewnetrznej powierzchni wyrazicie sie wybijaly, i tak trzymala tozsamosc rycerza i jego oslone w jednym kaftanie.

Słabość

Slabosc kaftana plytowego byla naturalnym owocem jej tkania. Bedac struktura, w ktorej male plytki zelazne byly nitowane wewnatrz tkaniny, kazda plytka przyjmowala wstrzas dla siebie, lecz sila do przyjecia ciezkiego ciosu, ktory szedl raz po raz w jednym miejscu jedna powierzchnia, byla mniejsza niz pozniejszego napiersnika z jednej plyty. Barki, flanki i nogi trzeba bylo powierzyc kolczudze pod spodem, i tak, gdy oslona przodu sie zacisniela, wiecej ciezaru spadlo na inne miejsca. Tkanina i skora, gdy chwytaly deszcz, wiotczaly i juz nie mogly nosic plytki zelaznej w srodku, a gdy nit w jednym miejscu sie poluzowal, plytka w tym miejscu wisiala swobodnie i ziarno oslony pekalo. Tak od polowy XIV wieku platnerze zaczeli czynic jedna wielka plyte, by przyjac calom piers, i w jednym pokoleniu zabrala miejsce kaftana plytowego.

Znaczenie kulturowe

Kaftan plytowy jest rozstrzygajacym mostem w historii zbroi europejskiej miedzy epoka kolczugi i epoka plyty, i z malych plytek w jego wnetrzu wyrosly obok siebie dwie linie wielkiego napiersnika z jednej plyty i brygantyny. Figura swietego Maurycego w katedrze w Magdeburgu z okolo 1250 roku to rzezba, ktora najwyrazniej pokazuje te zbroje w czasie jej zakorzenienia, a ten sam stroj wyrzezbiono na grobie Roberta I szkockiego z lat 1330 i na wielu rzezbach nagrobnych Anglii i Francji. Lecz zadne zrodlo nie jest wyrazniejsze niz miejsce pochowku bitwy pod Visby z 1361 roku, gdzie chlopi i mieszczanie, ktorzy stanali przeciw wojsku Waldemara IV Dunskiego, byli pochowani razem, a z ktorego 25 prawdziwych kaftanow plytowych zostalo wydobytych na swiatlo wraz z kolczugami, toporami i wlocznia, i zostalo udostepnione uczonym w 1939 roku w Armour from the Battle of Wisby 1361 Bengta Thordemana. Dzis prawdziwe okazy sa przechowywane w Narodowym Muzeum Historycznym w Sztokholmie i w Muzeum Gotlandii w Visby, i pokazuja w jednym miejscu zmiane europejskiej zbroi stulecia.

W popkulturze

Kaftan plytowy pojawia sie w filmach, dramatach historycznych i grach o XIII i XIV wieku jako jedna powierzchnia na piersi rycerza w kolczudze i wielkim helmie. W Krolestwie niebieskim (2005), wsrod rycerzy krzyzowcow, niektorzy sa rysowani z kaftanem plytowym malowanym herbami rodu na piersi, a w Walecznym Sercu (Braveheart, 1995) szkoccy rycerze XIV wieku sa rysowani w tym samym stroju. W grach planszowych i strategicznych, jak Crusader Kings III, Mount & Blade II: Bannerlord i Kingdom Come: Deliverance, osadzonej w XV-wiecznych Czechach, zmiana od kolczugi do kaftana plytowego i brygantyny jest trzymana z rozsadna wiernoscia, a w muzeum prawdziwe znaleziska z Visby w Narodowym Muzeum Historycznym w Sztokholmie najwyrazniej pokazuja stroj rycerza tej epoki. Filmy jednak czesto rysuja rycerza XIII wieku w pelnej plycie XIV, i tak czesto omijaja calkowicie miejsce kaftana plytowego.

Ciekawostki

• W bitwie pod Visby na szwedzkiej wyspie Gotlandia w 1361 roku, gdzie okolo 1800 chlopow i mieszczan, ktorzy stanali przeciw wojsku Waldemara IV Dunskiego, bylo pochowanych razem, miejsce pochowku wydobylo na swiatlo 25 prawdziwych kaftanow plytowych, udostepnionych uczonym w 1939 roku w drobiazgowym dziele Bengta Thordemana.
• Od polowy XIV wieku kaftan plytowy rozpadl sie na dwie linie: wielki napiersnik z jednej plyty, ktory niosl cala piers jedna powierzchnia, oraz brygantyne, ktora zachowala te sama zewnetrzna postac i zbierala w srodku jeszcze mniejsze plytki gesciej, i tak jest, na koniec, wspolna matka dwoch wielkich linii zbroi pozniejszej epoki.
• Okolo polowy XIII wieku pisma angielskie i francuskie po raz pierwszy pokazuja okreslenie 'pair of plates', nazwa, ktora przyszla od sposobu, w jaki dwie wielkie plyty byly umieszczone w parze na piersi i plecach, i ktora pokazuje, ze ta sama zbroja byla nazywana dwoma roznymi imionami w tym samym czasie.