Sfinks

Pochodzenie

Najstarszym sfinksem egipskim jest Wielki Sfinks z Gizy, przypisywany faraonowi Chefrenowi z IV dynastii, okolo 2530 r. p.n.e. W Nowym Panstwie typ rozgalezia sie na androsfinks (glowa ludzka), kriosfinks (glowa barana, swiety dla Amona) i hierakosfinks (glowa sokola, swiety dla Horusa). Miedzy Karnakiem a Luksorem aleja sfinksow o dlugosci okolo trzech kilometrow byla obstawiona setkami statui. Grecki sfinks pojawia sie po raz pierwszy w Teogonii Hezjoda, wersy 326-329, jako potomek Ortrosa i Chimery (lub Echidny). Kanoniczna opowiesc o Edypie utrwala sie w Bibliotece pseudo-Apollodora III.5.8. Najstarszy zachowany tekst zagadki znajduje sie w Fenicjankach Eurypidesa, wersy 1024-1054. Diodor Sycylijski IV.64, Pauzaniasz IX.26.3 i Hyginus Fabulae 67 poszerzaja tradycje. Greckie sphinx pochodzi, wedlug Etymologicum Magnum, od sphingein, 'dusic' lub 'krepowac'.

Cechy

• Ludzka glowa (czesto faraon lub kobieta) na ciele lwa
• Forma egipska bez skrzydel i meska; forma grecka skrzydlata i kobieca
• Straznik swiatyn, grobowcow i krolewskich okregow
• Testuje smiertelnikow zagadkami i sadem
• Dwulicowy: ochrona i zagrozenie zarazem
• Stoi na progach, bramach, drogach i granicach

Opowieści

W Egipcie sfinks nalezy do ikonografii krolewskiej, ustawiany przed pylonami swiatyn, w okregach piramid i wzdluz drog procesyjnych Luksoru i Karnaku. Krolowa Hatszepsut zamawiala sfinksy z twarza kobieta-faraon; Stela Snu Tutmozisa IV utrwala pakt, w ktorym Wielki Sfinks obiecuje mu krolestwo; sfinksy memfickie Amenhotepa III zachowaly sie we fragmentach. W Grecji ikonografia koncentruje sie na micie Edypa i przetrwala na wazach attyckich i reliefach beockich. Neoklasycyzm dal Edypa i Sfinksa Ingres a (1808), symbolizm arcydzielo Gustave a Moreau (1864); Oscar Wilde wydal 'The Sphinx' w 1894 r. Od opowiadania Edgara Allana Poe (1846) do 'Harry Potter i Czara Ognia' (2000), sfinks pozostaje obecny w kulturze popularnej.

Słabość

Decydujaca slabosc greckiego sfinksa polega na rozwiazaniu jego wlasnej zagadki. Pseudo-Apollodor donosi, ze gdy Edyp odpowiedzial 'czlowiek', sfinks rzucil sie ze swojego siedziska i zginal. Wariant wprowadza druga zagadke, 'dwie siostry zrodzone z jednej matki rodza sie nawzajem' (odpowiedz: dzien i noc); gdy obie sa rozwiazane, sfinks ginie. Slabosc sfinksa egipskiego jest fizyczna, nie mityczna: utrate nosa Wielkiego Sfinksa przypisuje sie, wedlug historyka al-Maqriziego z XV w., sufijskiemu fanatykowi Sa'im al-Dahrowi, ktory okaleczyl go okolo 1378 r. jako idola. Legende o napoleonskim strzale armatnim obalaja rysunki Frederica Louisa Nordena z 1737 r., na ktorych nos juz brakuje.

Znaczenie kulturowe

Sfinks egipski, utozsamiany z bogiem slonca Re-Harmachis, byl emblematem boskiego krolestwa i straznictwa; sfinks grecki stal sie symbolem proby, przeznaczenia i zagadki do rozwiazania. Obie tradycje spotykaja sie w sztuce europejskiej od renesansu: skrzydlate kobiece sfinksy z Wersalu, sfinksy Ramzesa II przywiezione na nabrzeze Newy w Petersburgu w 1832 r., ikonografia masonska XVIII w. W psychoanalizie Freud uczynil zagadke sfinksa pierwotna scena formowania ego w kompleksie Edypa. Estetyka Hegla odczytuje sfinksa jako symbol przejscia ze Wschodu na Zachod, od natury do samowiedzy. We wspolczesnej kulturze sfinks przetrwal w labiryncie Turnieju Trojmagicznego w Harrym Potterze, w opowiadaniu Poe a, w wierszu Emersona z 1841 r. i w swiatowych obrazach turystycznych plaskowyzu Gizy.

W popkulturze

• Wielki Sfinks z Gizy — Chefren, IV dynastia, okolo 2530 r. p.n.e.
• Hezjod, Teogonia 326-329 — potomek Ortrosa i Chimery (lub Echidny)
• Pseudo-Apollodor, Biblioteka III.5.8 — kanoniczna opowiesc o Edypie i sfinksie
• Eurypides, Fenicjanki 1024-1054 — najstarszy tekst zagadki
• Hyginus, Fabulae 67 i Pauzaniasz, Opis Grecji IX.26.3
• Ingres, Edyp i Sfinks (1808) oraz Gustave Moreau, Edyp i Sfinks (1864)
• J. K. Rowling, Harry Potter i Czara Ognia (2000) — sfinks Turnieju Trojmagicznego

Ciekawostki

Greckie sphinx pochodzi, wedlug Etymologicum Magnum, od sphingein, 'dusic' lub 'krepowac', czynu, ktorym sfinks zabijal tych, ktorzy nie potrafili rozwiazac jego zagadki. Konkurencyjna hipoteza wiaze nazwe z egipskim shesep-ankh ('zywy obraz'), choc bez konsensusu naukowego. Nos Wielkiego Sfinksa zostal zniszczony w XIV w. przez sufijskiego fanatyka Sa'im al-Dahra, wedlug al-Maqriziego z XV w.; rysunki Frederica Louisa Nordena z 1737 r., na ktorych juz brakuje nosa, obalaja legende o napoleonskim strzale armatnim. Aleja sfinksow laczaca Karnak i Luksor, dluga na okolo trzy kilometry i licz ąca okolo 1300 statui, zostala uroczyscie ponownie otwarta przez rzad egipski 25 listopada 2021 r. po wielkiej restauracji.