Peridyn

Pochodzenie

Peryton po raz pierwszy pojawia sie w Manual de zoologia fantastica, opublikowanym w 1957 r. w Buenos Aires przez Fondo de Cultura Economica, wsrod okolo osiemdziesieciu hasel wspolautorstwa Borgesa i Margarity Guerrero. Borges wprowadza istote cytujac jako zrodla fikcyjny rekopis arabskiego lekarza z XVI w. z Fezu i fikcyjny fragment Sybilli erytrejskiej przechowywany w Rawennie; oba cytaty sa dzis uznawane przez badaczy za borgesowskie pseudo-zrodla, technike ktora rozwinal juz w Tlon Uqbar Orbis Tertius (1940), Fikcjach (1944) i Alefie (1949). Rozszerzone wydanie El libro de los seres imaginarios ukazalo sie w 1967 r. i zostalo przetlumaczone na angielski w 1969 r. przez Normana Thomasa di Giovanniego jako The Book of Imaginary Beings. W 1983 r. Gary Gygax wlaczyl Perytona do Dungeons and Dragons Monster Manual II, kanonizujac go dla gry fabularnej.

Cechy

• Cialo, nogi i glowa jelenia oraz ciemne pierzaste skrzydla wielkiego ptaka
• Rzuca w sloncu nie wlasny cien lecz cien czlowieka
• Musi zabic czlowieka aby zdobyc wlasny cien
• Podrozuje w stadach; pokojowy po swoim jednym zalozycielskim zabojstwie
• Wedlug cytatu byl niegdys czlowiekiem i zostal przemieniony
• Zamieszkuje niewskazana wyspe za wielkim morzem

Opowieści

Od oryginalu z 1957 r. Peryton jest emblematem latynoamerykanskiej literatury fantastycznej, wymieniany w dzielach i wykladach Ursuli K. Le Guin i Italo Calvino. Angielskie tlumaczenie z 1969 r. rozpowszechnilo go w swiecie anglojezycznym, a Monster Manual II z 1983 r. skanonizowal go dla gry fabularnej, po czym przedostal sie do kart Magic: The Gathering, do bestiariusza serii Wiedzmin i licznych niezaleznych dodatkow do gier fabularnych. Wpis Perytona jest tez regularnie cytowany w studiach literackich i kursach pisania jako paradygmatyczny przyklad borgesowskiej techniki pseudo-zrodla.

Słabość

Krotki wpis Borgesa nie przypisuje formalnego drapieznika. Konstytutywne ograniczenie jest wewnetrzne: gdy Peryton zabije jednego czlowieka i zdobedzie cien tego smiertelnika jako wlasny, nigdy nie zaatakuje innego, wiec juz okrwawiony Peryton przestaje zagrazac podroznikom. Pozniejsze gry fantasy, poczynajac od ujecia Dungeons and Dragons z 1983 r., rozszerzyly to o mechanike ataku, kostki trafien i podatnosci na bronie posrebrzane lub poswiecone; sa to rozszerzenia gier, nie material oryginalny Borgesa. Sama koncepcja cienia pozostaje najglebsza slaboscia: Peryton odciety od swiatla slonecznego i niezdolny do rzucania zapozyczonego cienia zostaje sprowadzony do wedrujacego widma samego siebie.

Znaczenie kulturowe

Peryton to wiecej niz bestia z fantasy; to podrecznikowy przypadek borgesowskiej techniki kanonizowania istot wyobrazonych za pomoca fikcyjnych zrodel. Proroctwo Sybilli erytrejskiej, ze Peryton zburzy Rzym, to zoologiczna wersja apokryficznych historii przewijajacych sie przez opowiadania Borgesa od lat czterdziestych. Manual z 1957 r. zywil fale realizmu magicznego lat szescdziesiatych, a kanonizacja w 1983 r. w Dungeons and Dragons przeniosla Perytona z biblioteki Borgesa na stol do gry. Wpis jest regularnie badany w kursach literatury i studiow nad grami jako modelowy przypadek cytowania pseudo-zrodlowego.

W popkulturze

• Jorge Luis Borges i Margarita Guerrero, Manual de zoologia fantastica (1957) — pierwsza publikacja
• Borges, El libro de los seres imaginarios (1967) — wydanie rozszerzone
• Norman Thomas di Giovanni, The Book of Imaginary Beings (1969) — tlumaczenie angielskie
• Gary Gygax, Dungeons and Dragons Monster Manual II (1983) — kanon gry fabularnej
• John Clute i John Grant, The Encyclopedia of Fantasy (1997) — wpis kanoniczny
• Magic: The Gathering — rozne karty Peryton w wielu dodatkach
• Seria gier Wiedzmin — wpis Peryton w wewnetrznym bestiariuszu

Ciekawostki

We wpisie Borges cytuje fikcyjnego arabskiego lekarza z XVI w. z Fezu i fikcyjny fragment Sybilli erytrejskiej przechowywany w Rawennie; oba cytaty sa pseudo-zrodlami, ta sama technika, ktora Borges udoskonalil w Tlon Uqbar Orbis Tertius w 1940 r. Etymologia nazwy 'Peryton' pozostaje przez Borgesa niewyjasniona; krytycy proponowali, bez konsensusu, greckie perimetros (obwod) oraz lacinskie perire (zginac). Gdy Gary Gygax wlaczyl Perytona do Monster Manual II Dungeons and Dragons w 1983 r., dodal cechy nieobecne w oryginale Borgesa — Peryton musi zjesc serce czlowieka, a nie tylko go zabic, by zdobyc cien — i ten ludyczny dodatek uksztaltowal wszystkie kolejne przedstawienia Perytona w gatunku fantasy.