Gwiazda zaranna

Pochodzenie

Morgenstern pojawił się w Europie XIV–XVI wieku wśród piechoty oraz milicji chłopskich i mieszczańskich, których nie było stać na kosztowny miecz, a które łatwo mogły sobie go sporządzić. Wywodząc się ze zwykłej codziennej maczugi nabitej żelaznymi kolcami, dzielił się stopniowo na wojskowy morgenstern (całometalowy) i typ chłopski (drewniane drzewce z żelaznymi kolcami). Zwłaszcza milicje miejskie i powstania chłopskie Szwajcarii, Niemiec i Flandrii chętnie sięgały po niego przeciw rycerzom. Z cepem bojowym — kolczastą kulą na łańcuchu — łączy go jedynie kolczasta głowica; to odrębna broń, z którą bywa mylony.

Cechy

• Broń obuchowa o okrągłej głowicy najeżonej metalowymi kolcami
• Obuchowy wstrząs i przebicie kolcami jednocześnie
• Drzewce z drewna lub metalu, od jednoręcznej po dwuręczną
• Gniecie kolczugę i przeszywanicę oraz je przebija
• Tanio zrobiony z maczugi i gwoździ — broń milicjanta i chłopa
• Nazwa z niemieckiego Morgenstern („gwiazda poranna”)

Opowieści

Spuszczany szerokim łukiem, kolczastą głowicą uderzał w hełm i zbroję wroga wstrząsem, a kolce przebijały. Wobec kolczugi, skóry i przeszywanicy sprzed epoki płyt cios obuchowy był szczególnie skuteczny i przenosił siłę na kości i ciało pod spodem nawet bez przebicia. Wymachiwano nim w zwartych szykach piechoty i strącano nim wspinających się na mury podczas oblężeń. Łatwy w użyciu i skuteczny po krótkim przeszkoleniu, nadawał się dla poborowej piechoty i milicji, a nie dla wprawnych rycerzy. Ponieważ jednak ciężar tkwił w głowicy, chybienie zostawiało dużą lukę.

Słabość

Z ciężarem skupionym w głowicy wolno wracał do gotowości po ciosie, a chybienie otwierało dużą lukę. Nie umiał ciąć — tylko uderzać i przebijać — więc brakło mu subtelnych zasłon i kombinacji miecza. Gdy kolce utkwiły w zbroi, tarczy lub ciele wroga i nie chciały się uwolnić, władający na chwilę zostawał bezbronny. Potrzebował miejsca na zamach i źle radził sobie w ciasnocie; od XVI wieku, gdy upowszechniły się płyty i broń palna, podupadł wraz z bronią obuchową w ogóle.

Znaczenie kulturowe

Morgenstern uosabia „broń pospólstwa”. Tani i prosty, był w zasięgu nawet chłopów i mieszczan, których nie stać było na miecz, i dlatego znajdował się w rękach, które stawiały czoła rycerskiej arystokracji w milicjach miejskich i powstaniach chłopskich schyłku średniowiecza. Po angielsku wojskowy morgenstern nazywano czasem „holy water sprinkler” (kropidło) — ponury żołnierski przydomek, bo kolczasta głowica przypominała kropidło do skrapiania wodą święconą w kościele. Dziś morgenstern utrwalił się w fantasy i grach jako wzorzec „ciężkiej, brutalnej broni obuchowej”.

W popkulturze

Morgenstern jest, obok buławy, filarem broni obuchowej w fantasy i grach. Figuruje na podstawowej liście broni w Dungeons & Dragons i pojawia się w niezliczonych grach fabularnych, od Dark Souls po Diablo, jako broń obuchowa o kolczastej głowicy. W grach i komiksach rysuje się go jednak często jako „kolczastą kulę na łańcuchu” — popularny obraz mylący prawdziwy morgenstern (kolczasta głowica na drzewcu) z cepem bojowym. Bywa też częstą bronią wiedźm, potworów i czarnych charakterów, sprawiając groźne wrażenie.

Ciekawostki

• Nazwa „morgenstern” (gwiazda poranna) wzięła się stąd, że głowica z kolcami sterczącymi na wszystkie strony przypominała gwiazdę lub słońce.
• Popularna w kulturze „kolczasta kula na łańcuchu” jest w istocie bliższa cepowi bojowemu; historyczny morgenstern mocował kolczastą głowicę na drzewcu — a bojowe użycie formy z łańcuchem jest mocno dyskutowane wśród badaczy.
• W Anglii wojskowy morgenstern nazywano „holy water sprinkler” (kropidło), żołnierskim przydomkiem, bo kolczasta głowica przypominała rytualne kropidło do wody święconej.