Spangenhelm
Hełm z krzyżujących się metalowych taśm
Spangenhelm (helm segmentowy) to helm o budowie segmentowej, wykonany przez ulozenie metalowych pasm (spangen) skrzyzowanych w luk, by utworzyc szkielet, i wypelnienie luk miedzy nimi metalowymi plytami. Zwykle pasmo czolowe i kilka pasm w luk schodzacych sie na szczycie nitowano, by zrobic szkielet, a pola miedzy nimi wypelniano plytami zelaznymi lub brazowymi, by utworzyc niemal stozkowy ksztalt. Helm wykuty z jednej sztuki z jednego arkusza zelaza wymagal wielkiej bieglosci, lecz spangenhelm, ktorego czesci robiono osobno i skladano, robil sie znacznie latwiej i szybciej. Dlatego dostarczano go w ilosci i stal sie najpospolitszym helmem wojownikow wczesnego sredniowiecza, germanskich, frankijskich, bizantyjskich i wikingow na rowni. Forma z nosalem kryjacym nos byla najpospolitsza, a niektore mialy dodane plyty policzkowe lub kolczy welon kryjacy tyl. Poniewaz czesci robiono osobno, mozna bylo mieszac kilka metali, a istnieje niezliczona ilosc odmian wedlug regionu i epoki.
Pochodzenie
Spangenhelm uwaza sie za wywodzacy sie z tradycji helmow Azji Srodkowej i Bliskiego Wschodu (Persji sasanidzkiej) i za rozpowszechniony po Europie w epoce wedrowek ludow. Przeniesiono go na zachod przez ludy jezdzcow wschodniego stepu i pozny swiat rzymski, a okolo 6 wieku styl zwany 'typem z Baldenheim' wykonywano szeroko po Europie, z ktorego dzis przetrwaly dziesiatki. Metoda robienia pasm i plyt osobno i skladania ich byla latwiejsza niz helm zelazny z jednej sztuki, wiec przyjeto go szeroko, od krolestw germanskich i frankijskich po Cesarstwo Bizantyjskie. Uzywano go az do okolo 9 i 10 wieku, po czym ustapil stopniowo stozkowemu 'helmowi z nosalem' (typowi normandzkiemu), wykutemu z jednej sztuki.
Cechy
- Struktura szkieletu z metalowych pasm (spangen) skrzyzowanych
- Ukonczona przez wypelnienie luk szkieletu metalowymi plytami
- Forma z nosalem (oslona nosa) jest najpospolitsza
- Latwiejszy do wykonania niz helm zelazny z jednej sztuki, sprzyjajacy masowej produkcji
- Mozna bylo mieszac kilka metali i materialow
- Reprezentatywny helm wojownikow wikingow, germanskich i bizantyjskich
Opowieści
Spangenhelm byl standardowym helmem wojownika wczesnego sredniowiecza, zakladanym na glowe na pikowany czepiec. Szkielet z pasm zbieral i przyjmowal wstrzas, plyty wypelniajace go odbijaly ciecia i strzaly, a nosal z przodu kryl nos i srodek twarzy. Niektore formy mialy z tylu kolczy welon, by kryc kark, i dodane plyty policzkowe, by chronic boki twarzy. Tanszy i latwiejszy do wykonania niz helm zelazny z jednej sztuki, dostarczano go szeroko nie tylko szlachetnym wojownikom, lecz i prostym zolnierzom, stajac sie najpospolitsza oslona glowy na polu bitwy wczesnego sredniowiecza.
Słabość
Slabosci spangenhelmu to szwy jego segmentowej struktury i niepelna ochrona frontu. Bedac wykonany z kilku pasm i plyt nitowanych, polaczenia byly strukturalnie najslabsze, tak ze silny cios trafiajacy precyzyjnie w szew mogl go rozerwac lub rozszczepic. A wiekszosc spangenhelmow miala tylko nosal kryjacy nos, gdy wieksza czesc twarzy pozostawala otwarta, tak ze twarz i oczy byly wystawione na atak nadchodzacy z frontu. Z tych granic w pozniejszym czasie helm wykuty z jednej sztuki, mocniejszy przez brak szwu, stopniowo zajal jego miejsce.
Znaczenie kulturowe
Spangenhelm to helm symbolizujacy epoke wedrowek ludow i wczesne sredniowiecze, ukazujacy forme wspolna w calej Eurazji, rozpowszechniona wzdluz drog stepowych, ktore laczyly Wschod i Zachod. Czesto wyobraza sie wikinga w helmie z rogami, lecz prawdziwy helm wikinga, jak najpelniejszy helm epoki wikingow znaleziony w Gjermundbu w Norwegii, byl prostym typem spangenhelmu bez rogow. Helm wikinga z rogami to tylko obraz stworzony w romantycznej epoce 19 wieku, bez podstawy historycznej. Tak spangenhelm niesie realistyczna postac wojownika wczesnego sredniowiecza, taka, ktora stawiala praktycznosc i zaopatrzenie przed wspanialoscia.
W popkulturze
Spangenhelm pojawia sie czesto jako podstawowy helm wojownika w filmach, dramatach i grach o wikingach, ludach germanskich i wczesnym sredniowieczu. Jego prosty, surowy wyglad z sama oslona nosa dobrze oddaje atmosfere wczesnego sredniowiecza, i rysuje sie go zwykle na prostym zolnierzu lub grabiezcy. W grach sluzy czesto jako podstawowy helm poczatku. W fikcji jednak wciaz czesto naklada sie wikingom helmy z rogami wbrew dowodom, daleko od prostej formy prawdziwego spangenhelmu.
Ciekawostki
- 'Spangen' to niemieckie slowo na metalowe pasma, ktore tworza szkielet, a segmentowa metoda krzyzowania pasm w szkielet i wypelniania luk plytami jest zrodlem nazwy.
- Znajomy helm wikinga z rogami to tylko obraz stworzony w 19 wieku; prawdziwy helm epoki wikingow znaleziony w Gjermundbu w Norwegii to typ spangenhelmu bez rogow.
- Latwiejszy do wykonania niz helm wykuty z jednego arkusza zelaza, mozna go bylo dostarczac w ilosci, a ten sam styl, jak 'typ z Baldenheim' z 6 wieku, wykonywano szeroko po Europie.