Morion
Hiszpański hełm z grzebieniem z XVI wieku
Morion (hiszp. morrion) to otwarty helm, ktory wzrosl w Europie XVI i XVII wieku, a jego znakiem jest wysoki grzebien biegnacy posrodku czaszki i szerokie rondo zakonczone ostrzem z przodu i z tylu. Twarz stoi calkiem otwarta, tak ze widok, oddech i sluch sa o wiele lepsze niz pod zamknietym helmem, a helm pasowal do dlugich marszow i polowych trudow armii XVI wieku. Wysoki grzebien posrodku nie jest jedynie ozdoba, lecz czescia konstrukcyjnego wzmocnienia, ktora odbijala cios miecza lub bojowego cepa schodzacy z gory, a szerokie rondo kryło ramie i szyje przed strzalami i kamieniami spadajacymi z gory. Jego prosty ksztalt pozwalal kuc go w wielkiej liczbie, i tak stal sie standardowym nakryciem glowy hiszpanskiego tercio, a przez kolonialne zalogi Nowego Swiata i straze dworow Europy przekazal sie az do dzis, gdy nawet teraz Gwardia Szwajcarska Papieska w Watykanie nosi polerowany morion jako czesc swojego ceremonialu.
Pochodzenie
Poczatek morionu lezy we wczesnym XVI wieku w Kastylii, a jego nazwa najczesciej wywodzona jest od hiszpanskiego morro, oznaczajacego okragla glowe lub pagorek, choc slad jego pochodzenia nie zostal ustalony na jednej linii w nauce. Zaczal sie w nizszej grzebieniastej formie zwanej cabasset, a okolo lat 1540 morion z grzebieniem, z grubym srodkowym grzebieniem podniesionym wysoko, zakorzenil sie i wkrotce stal sie standardem w armiach Hiszpanii i Swietego Cesarstwa. Czesto mowi sie, ze konkwistadorzy Cortesa (1519-1521, Meksyk) i Pizarra (1532, Peru) nosili ten helm w swoich podbojach, lecz konkwistadorzy owego czasu w istocie nosili szerokie rondo kapelusza zelaznego i sallet wczesniejszego XV wieku, a wysoki grzebieniasty morion, jaki sobie wyobrazamy, stal sie powszechny dopiero od polowy XVI wieku, pokolenie pozniej. Tak morion jest w istocie raczej helmem ekspedycji Coronada do Ameryki Polnocnej (1540-1542) i tercio epoki Filipa II niz samego podboju Meksyku i Peru.
Cechy
- Wysoki grzebien biegnacy posrodku czaszki i szerokie rondo ostre z przodu i z tylu
- Calkiem otwarta twarz dajaca dobry widok, oddech i sluch
- Standardowy helm hiszpanskiej piechoty tercio
- Srodkowy grzebien jako wzmocnienie, ktore odbijalo cios z gory na bok
- Szerokie rondo, ktore krylo ramie i szyje przed strzalami, kamieniami i rzeczami spadajacymi
- Prosty ksztalt, nadajacy sie do kucia w wielkiej liczbie
Opowieści
Morion byl najpowszechniejszym nakryciem glowy europejskiej piechoty XVI i XVII wieku, a w tym polu zachowywal swe najwyrazniejsze miejsce w hiszpanskim tercio. W tercio, w ktorym pikinierzy z dluga pika i strzelcy z arkebuzem i muszkietem tworzyli jedna jednostke, pikinier kladl morion z grzebieniem na glowe wraz z napiersnikiem i naplecznikiem, gotow na czolowe zderzenie i na cios z gory, a strzelec nosil ten sam morion lub jego odmiane cabasset, o mniejszym rondzie, by zachowac przy zyciu widok i sluch. Od lat 1540 w Nowym Swiecie ekspedycja Coronada do Ameryki Polnocnej i pozniejsze oddzialy podboju w Chile i Peru nosily ten helm, a kolonialne zalogi Karaibow zachowywaly morion do poczatkow XVIII wieku. W samej Europie, gdy wojna trzydziestoletnia szla w polowie XVII wieku, morion ustapil w polu okraglemu kapeluszowi bobrowemu i casquetowi, i wzial nowa role ceremonialnego nakrycia glowy dla straze dworow i wachty palacow.
Słabość
Najwieksza slaboscia morionu bylo to, ze twarz stala calkiem naga. Bez zadnej zaslony postawionej, by zachowac przy zyciu widok i oddech, dawal on prawie zadnej oslony przed strzalami, kulami, ostrzami mieczy i ostrzami wloczni, przychodzacymi z przodu. Rondo odbijalo cios spadajacy z gory, lecz ciecie, ktore zaglebialo sie z boku, mialo swoje granice, a czlowiek musial wspierac sie na grubym skorzanym kolnierzu i wewnetrznej coif na resztе. Okolo lat 1540, gdy morion z grzebieniem sie zakorzenil, zaden helm i tak nie mogl w pelni zatrzymac czolowej kuli arkebuza, lecz twarz calkiem otwarta sprawiala, ze trudno bylo odbic ukosna kule muszkietu, a latwo ja przebic na wskros. W koncu, od polowy do konca XVII wieku, gdy lekki kapelusz bobrowy zastapil nakrycie glowy pospolitego piechura, morion zniknal z pola i pozostal jedynie na siedzeniu ceremonii.
Znaczenie kulturowe
Morion byl wiecej niz tylko nakryciem glowy: stal sie ikona epoki europejskiej hegemonii i podboju Nowego Swiata w XVI i XVII wieku. Na obrazach Diego Velazqueza i na pozniejszych obrazach historycznych konkwistador i piechur tercio byli rysowani niemal bez wyjatku z polerowanym grzebieniastym morionem na glowie, a to wrazenie utrwalilo formule 'konkwistador rowna sie morion', ktora trwa po dzis dzien. Gwardia Szwajcarska Papieska, zalozona przez papieza Juliusza II w roku 1506, przyjela morion jako czesc swego ceremonialnego stroju, jaki uksztaltowal sie w XVI wieku, i po dzis dzien polerowany morion noszony przez nich w Watykanie jest najlepiej znanym zywym obliczem morionu. Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, zbrojownia Residenz w Monachium, Real Armeria w Madrycie i Royal Armouries w Leeds przechowuja wiele wspanialych morionow XVI i XVII wieku, ktore niosa ich kunszt.
W popkulturze
Morion pojawia sie niemal bez wyjatku w filmach, dramatach historycznych i grach o podboju Nowego Swiata i Hiszpanii XVI i XVII wieku. Polerowany morion hiszpanskich zdobywcow schodzacych peruwianska dzungla w filmie Aguirre, gniew Boga (1972) jest jednym z najbardziej uderzajacych znakow wizualnych, a morion widziany krotko pod koniec Apocalypto (2006) Mela Gibsona niesie ten sam ciezar. Gry strategiczne, jak Age of Empires II, Empire: Total War i Europa Universalis IV, stawiaja morion wszedzie jako znak armii hiszpanskiej, a Assassin's Creed II i Assassin's Creed IV: Black Flag czesto rysuja go jako nakrycie glowy hiszpanskich straznikow XVI i XVII wieku. Filmy jednak czesto rysuja morion, jak gdyby byl noszony juz w czasach Cortesa w roku 1519, i tym samym pomijaja odstep pokolenia w historii.
Ciekawostki
- Nazwa morionu jest najczesciej wywodzona od hiszpanskiego morro, oznaczajacego okragla glowe lub pagorek, lecz slad jego pochodzenia nie zostal ustalony na jednej linii w nauce.
- Czesto mowi sie, ze pierwsi zdobywcy Nowego Swiata, Cortes (1519-1521) i Pizarro (1532), nosili ten helm, lecz konkwistadorzy owego czasu nosili dawniejszy kapelusz zelazny i sallet, a wysoki grzebieniasty morion zakorzenil sie dopiero od lat 1540.
- Gwardia Szwajcarska Papieska, zalozona przez papieza Juliusza II w roku 1506 i nieprzerwana do dzis, zachowuje polerowany morion jako czesc swego ceremonialu, tak ze Watykan jest jednym z rzadkich miejsc, gdzie helm XVI wieku pozostaje w zywej sluzbie.