Kapalin
Średniowieczny hełm żelazny z szerokim rondem
Kapalin (ang. kettle hat, franc. chapel-de-fer, niem. Eisenhut) to otwarty helm najszerzej noszony przez piechura w Europie XII-XV wieku, a jego nazwa pochodzi z okraglej polkulistej czaszki i szerokiego ronda rozpostartego naokolo, co razem przypominalo odwrocony kociol (kettle). Jego prosta i sprytna postac pozwalala rondu chwytac strzaly i kamienie spadajace z gory oraz wrzaca wode, palone wapno i olej leje sie z muru w oblezeniu, tak ze pasowal piechurowi walczacemu blisko pod murem jak zaden inny. Praca jego wykonania byla tak prosta, ze kazdy wiejski kowal mogl jeden wykuc, tak ze jego cena byla bardzo niska, i rozszedl sie szeroko wsrod zwyklej piechoty i miejskiej milicji, ktora nie mogla sobie pozwolic na wspaniały helm rycerza. Lecz jego uzycie nie bylo bynajmniej niskie, gdyz kronika Joinville'a zapisuje, ze Ludwik IX francuski stanal w bitwie pod Mansurah w 1250 roku noszac chapel-de-fer, i tak ten kapelusz noszony byl przez ludzi niemal kazdej rangi, od piechura do krola.
Pochodzenie
Poczatek kapalinu lezy w Europie XII wieku, a jego rodzic ma byc szukany w starszym, prostszym polkulistym zelaznym kapeluszu. Gdzie dokonala sie dokladnie decydujaca zmiana dodania ronda, nie zostalo ustalone na jednej odpowiedzi w nauce, lecz w koncu XII wieku chapel-de-fer z jasno postawionym rondem pojawia sie juz we francuskich i angielskich zrodlach, a ta sama postac zakorzenila sie w Niemczech i we Wloszech w tym samym czasie. Do XIII wieku stal sie standardowym helmem piechura w wyprawach krzyzowych i w wojnach wloskich miast, a w wojnie stuletniej XIV wieku noszony byl jednako przez angielskiego lucznika dlugiego luku i francuskiego piechura. Od konca XV wieku ustapil miejsca bardziej wyrafinowanym helmom, jak sallet i barbute, lecz przetrwal wsrod gornikow, saperow i ludzi przy taborze az dobrze w XVI wieku.
Cechy
- Okragla polkulista czaszka i szerokie poziome rondo
- Postac dostosowana do rzeczy spadajacych z gory, strzal i kamieni, wrzacej wody i palonego wapna
- Prosta praca, ktora mogl wykonac kazdy wiejski kowal
- Otwarta twarz, ktora utrzymywala wzrok, oddech i sluch przy zyciu
- Niska cena, ktorej salet rycerza nie mogl rownac
- Dziesiatki odmian, wedlug kata i szerokosci ronda
Opowieści
Kapalin spoczywal na glowie piechura w niemal kazdej wielkiej wojnie sredniowiecznej Europy. Helm piechura pod Bouvines (1214) i Mansurah (1250) na wielkich polach XIII wieku, angielskiego lucznika dlugiego luku, ktory stanal w deszczu pod Crecy (1346), Poitiers (1356) i Azincourt (1415) w XIV i XV wieku, byl tym samym chapel-de-fer. Przede wszystkim w oblezeniu, gdy piechur podchodzil do muru po drabinie lub gornik trudzil sie w tunelu w dole, czesc na glowe, ktora chwytala strzaly i kamienie, wrzaca wode i palone wapno na pierwszym rzedzie swego ronda, zarabiala swa wartosc. Piechur w chapel-de-fer mial twarz otwarta, a wzrok i oddech wolne, tak ze byl mile widziany przede wszystkim na stanowisku lucznika dlugiego luku i kusznika, gdzie jasny wzrok byl potrzebny. A prosta postac pozostala dlugo najtansza i najuzyteczniejsza czescia oslony dla zle uzbrojonej miejskiej milicji i chlopskiej piechoty, kryjac przynajmniej glowe.
Słabość
Najwieksza slaboscia kapalinu bylo to, ze twarz i szyja stali niemal calkiem nago. Bez przylbicy i z otwartym bokiem dawal prawie zadnej oslony przed ostrzem miecza lub wloczni przychodzacym z przodu i przed lotem strzaly wystrzelonej prosto, i byl bardzo slaby przeciw ostrzu zamachnietemu z boku. Jak rondo odwracalo cios spadajacy z gory, to samo rondo odcinalo bok wzroku, a czlowiek dostrzegal wroga przychodzacego z ukosa pozniej. Tak gruba watowana coif i kolczy kaptur byly czesto kladzione razem pod spodem, a chapel-de-fer kladziony na wierzchu byl regula. Od konca XV wieku, gdy sallet i barbute, ktore krylis takze twarz, zaczely sie rozszerzac nawet wsrod piechoty, kapalin, ktory krył tylko gorna czesc glowy, powoli wycofal sie z pola i przeszedl do pracy gornika i sapera.
Znaczenie kulturowe
Kapalin nie byl jedynie helmem pospolitego, lecz rzadka czescia nakrycia glowy noszona przez niemal kazda range sredniowiecznego swiata. Zywot swietego Ludwika Joinville'a zapisuje, ze w bitwie pod Mansurah w 1250 roku krol Ludwik IX francuski stal w obozie noszac chapel-de-fer, a ten sam kapelusz spoczywal na glowie angielskiego lucznika dlugiego luku w wojnie stuletniej. Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, Wallace Collection w Londynie i Musee de Cluny w Paryzu przechowuja wiele kapalinow z XIII-XV wieku, a niemiecki zwrot eiserner Hut, zelazny kapelusz, ktory niegdys nazwal chapel-de-fer, zyje dzis jako idiom mocnej, niezawodnej oslony. Przede wszystkim postac kapalinu powrocila w helmie Brodiego armii brytyjskiej w pierwszej wojnie swiatowej, opatentowanym w 1915 roku przez Johna Leopolda Brodiego, i tak kapalin czesto nazywany jest bezposrednim przodkiem nowoczesnego stalowego helmu bojowego.
W popkulturze
Kapalin pojawia sie bez wyjatku jako nakrycie glowy piechura w niemal kazdym filmie, dramacie historycznym i grze osadzonej w sredniowieczu. W brytyjskim dramacie Filary Ziemi, filmie Krolestwo niebieskie i adaptacjach Henryka V Shakespeare'a glowa lucznika dlugiego luku i miejskiej milicji nosi niemal bez wyjatku chapel-de-fer. Gra fabularno-akcyjna Kingdom Come: Deliverance, osadzona w XV-wiecznych Czechach, oraz gry strategiczne Medieval II: Total War i Crusader Kings III stawiaja kapalin jako standardowy helm chlopskiej milicji i oddzialu gornikow, a nawet w dzielach rodzinnych, jak Robin Hood Disneya, absurdalnie szeroki kapelusz ludzi szeryfa z Nottingham jest karykatura kapalinu. W filmach pierwszej wojny swiatowej niejeden widz zauwaza podobienstwo helmu Brodiego na brytyjskim zolnierzu do sredniowiecznego kapalinu.
Ciekawostki
- Zywot swietego Ludwika Joinville'a zapisuje, ze w bitwie pod Mansurah w 1250 roku krol Ludwik IX francuski stal w obozie noszac chapel-de-fer, tak ze kapalin bynajmniej nie byl helmem samego pospolitego, lecz rzadka czescia nakrycia glowy noszona przez ludzi od piechura do krola.
- Helm Brodiego, Mark I armii brytyjskiej w pierwszej wojnie swiatowej, zostal opatentowany w 1915 roku przez Johna Leopolda Brodiego wedlug postaci sredniowiecznego chapel-de-fer, a sama mysl pozwolenia rondu chwytac odlamki pocisku spadajace z gory byla ta sama co kapalinu.
- Niemiecki zwrot eiserner Hut, zelazny kapelusz, ktory niegdys nazwal chapel-de-fer, zyje dzis jako pospolity idiom mocnej, niezawodnej oslony.