Armet
Zamknięty hełm europejski z XV wieku
Armet to scisle dopasowany bojowy helm, ktory wyrosl we Wloszech XV wieku. Jego znakiem jest oplywowa, zaokraglona czaszka, ktora podaza za krzywizna glowy, z para policzkow, ktore otwieraja sie do wewnatrz z kazdej strony i zamykaja na podbrodku, tworzac pojedyncza zamknieta skorupe. W odroznieniu od wczesniejszej przylbicy bascinet, ktora niosla kolczy aventail przy szyi, dwa policzki armetu spotykaja sie pod podbrodkiem i zamykaja w jednym punkcie, i kryja glowe i boki szyi pojedyncza powierzchnia plyty bez ani jednego ogniwa kolczugi. Z przodu zaslona jest osadzona na zawiasach, podnoszona do gory, tak ze w walce mogla byc opuszczona, zostawiajac tylko waska szczeline wzroku, a w obozie mogla byc podniesiona, by od razu uwolnic wzrok i oddech. W koncu XV wieku armet byl standardowym nakryciem glowy wloskiego bialego rynsztunku, a postac wygladzona przez mistrzow polnocnych Wloch, zwlaszcza warsztat Missaglia w Mediolanie, jest samym obliczem renesansowego rycerza, jak go sobie wyobrazamy dzisiaj.
Pochodzenie
Poczatek armetu lezy w bascinecie polnocnych Wloch konca XIV wieku. Gdy ostra czaszka bascinetu zostala zaokraglona, a kolczy aventail przy szyi zastapiony para policzkow na zawiasach otwierajacych sie z bokow, nowa postac zostala wygladzona na poczatku XV wieku. Miejsce, w ktorym postac, ktora slusznie mozemy nazwac armetem, zakorzenila sie, najczesciej widzi sie w warsztacie Missaglia w Mediolanie z lat 1420-1440, a ta sama postac rozprzestrzenila sie potem po calych Wloszech i poza Alpami do Burgundii, Francji i Anglii. W Swietym Cesarstwie Rzymskim za Alpami wyrosla osobna linia, salletu z rondem noszonego razem z bevorem (oslona podbrodka), i tak armet byl przez czas znakiem stylu wloskiego. W koncu XV wieku w czasach Maksymiliana I ta sama postac zostala jeszcze bardziej wygladzona w bardziej okragla i gladsza powierzchnie, a w polowie XVI wieku zamkniety helm (close helmet) zajal jej miejsce i sam armet powoli sie wycofal.
Cechy
- Oplywowa zaokraglona czaszka, dopasowana do krzywizny glowy
- Para policzkow, ktore otwieraja sie do wewnatrz z kazdej strony
- Zaslona na zawiasach, podnoszona do gory z przodu
- Struktura zamykajaca, w ktorej dwa kawalki spotykaja sie pod podbrodkiem i sa przywiazane w jednym punkcie
- Okragly krazek, rondel, polozony z tylu, by kryc rzemyk i zamek
- Najwyzsze rzemioslo wloskich mistrzow zbroi, zwlaszcza Missaglia z Mediolanu
Opowieści
Armet zostal ustawiony jako nakrycie glowy bialego rynsztunku, wloskiej zbroi plytowej XV wieku, i byl noszony w polu i na turnieju jednako. Wewnatrz czlowiek zakladal cienka skorzana czapeczke i grube watowane coif, by rozlozyc wstrzas, zakladal armet na wierzch, zamykal dwa policzki i przypial zamek pod podbrodkiem, tak ze siedzial na glowie jak pojedyncza skorupa zbroi. W walce zaslona byla opuszczana, zostawiajac tylko waska szczeline wzroku, a ta sama zaslona mogla byc szybko podniesiona jedna reka, tak ze na koniu, gdy slyszano zawolanie lub trzeba bylo wydac rozkaz, twarz byla od razu uwolniona. Na turnieju, zwlaszcza w pojedynku konnym (joust), gruba plyta wzmacniajaca zwana grand guard byla mocowana z przodu tego samego armetu, by grubiej przyjac ciezszy cios kopii idacy prosto z przodu. W Wojnach wloskich z lat 1450-1500, sporze panstw-miast we Wloszech i francuskich najazdach na Wlochy, rycerze obu stron zderzali sie z armetem na glowie.
Słabość
Slabosc armetu wyrastala wprost z jego scisle dopasowanego tkania. Otulenie glowy i szyi pojedyncza powierzchnia plyty dawalo obrone przodu i boku bez sobie rownej, lecz w rownej mierze droga dla ciepla i potu, by opuscic wnetrze, byla waska, i na dlugim polu w pelnym lecie ten sam rycerz meczyl sie w krotkim czasie. Punkt, w ktorym dwa policzki zamykaly sie pod podbrodkiem w jednym punkcie, byl miejscem, w ktorym luzny zamek mogl jednym uderzeniem rozluznic cala powierzchnie oslony, a opieka nad zamkiem byla opieka nad samym helmem. Waska szczelina wzroku zbierala kazda strzale i kazda ostrze miecza w jednym miejscu, a przeciwko ciosowi celowanemu dokladnie w to samo miejsce z przodu byl, przeciwnie, slaby. Przede wszystkim jeden armet musial byc wygladzony osobna reka do krzywizny jednej glowy, i tak jego cena byla bardzo wysoka, i przez dlugi czas ten sam helm pozostawal w siedzibie szlachetnego rycerza i nie docieral latwo do reki zwyklego piechura.
Znaczenie kulturowe
Armet jest dzielem, w ktorym reka wojowanska i reka techniczna renesansowych Wloch zostaly zebrane w jednym miejscu, i jest najwyrazniejszym wizualnym znakiem epoki, w ktorej zbroja zostala podniesiona do dziela sztuki. Warsztat Missaglia w Mediolanie przez wiek wygladzal i wysylal z jednego miejsca armety do ksiazat i rycerzy kazdej krainy Europy, a rodzina Negroli z tego samego miasta uczynila w polowie XVI wieku wspaniale parady armety wzorowane na obliczu greckiego bohatera lub zwierza, i wyslala rzezbiarskie helmy na dwory Wiednia, Madrytu i Paryza. W Hofjagd- und Ruestkammer w Wiedniu, w Real Armeria w Madrycie, w Wallace Collection i w Muzeum Brytyjskim w Londynie, oraz w skrzydle Broni i Zbroi Muzeum Metropolitalnego w Nowym Jorku, wspaniale wloskie armety XV i XVI wieku trzymaja swoje miejsce. W codziennym wloskim zdrobnienie 'armetto', maly helm, jest swojskim slowem, ktore pokazuje, ze ten sam kawalek nie byl tylko duma wojowanskiego rzemiosla epoki, lecz dochodzil az do ust obywatela.
W popkulturze
Armet siedzi na glowie rycerza w filmach, dramatach historycznych i grach o renesansowych Wloszech i zachodniej Europie XV-XVI wieku. Zaokraglone helmy noszone przez rycerzy w Ivanhoe (1982) i Joannie d'Arc (1999), oraz pozne nakrycie glowy pelnej plyty widziane w pozniejszych scenach Krolestwa Niebieskiego (2005), sa jego bliskimi krewnymi, a w dramatach historycznych BBC Wolf Hall i The White Queen rycerze angielskich Wojen Roz nosza te sama postac. Gra fabularno-akcyjna Kingdom Come: Deliverance, osadzona w XV-wiecznych Czechach, oraz Mount & Blade II: Bannerlord i For Honor, stawiaja armet osobno jako znak wojownika stylu wloskiego, a przy manekinach muzealnych i na grafikach filmow ta sama okragla czaszka i dwa policzki trzymaja najwyrazniejsze oblicze renesansowego rycerza. Filmy jednak czesto rysuja armet i zamkniety helm, ktory po nim nastapil, jako jedno, i tak subtelne roznice obu postaci czesto sie zacieraja.
Ciekawostki
- Miejsce, w ktorym postac, ktora slusznie mozemy nazwac armetem, zakorzenila sie, najczesciej widzi sie w warsztacie Missaglia w Mediolanie z lat 1420-1440, a przez wiek rzemioslo tego samego warsztatu podnosilo nakrycie glowy bialego rynsztunku dworow Europy do jednej postaci.
- W Swietym Cesarstwie Rzymskim za Alpami w tym samym czasie wyrosla osobna linia, salletu z rondem noszonego razem z bevorem (oslona podbrodka), i tak armet byl przez czas znakiem stylu wloskiego, a ta roznica najwyrazniej pokazuje dwie galezie, polnocna i poludniowa, europejskiej kultury rycerskiej XV wieku.
- W polowie XVI wieku rodzina Negroli w Mediolanie uczynila parady armety wzorowane na obliczu greckiego bohatera lub zwierza, i wyslala je na dwory Wiednia, Madrytu i Paryza, a wiele z nich jest zachowanych po dzis dzien w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu i w Real Armeria w Madrycie, i trzyma najwspanialsze siedzenie renesansowego rzemiosla zbroi.