Lud morza

Pochodzenie

Najstarszym bezposrednim swiadectwem jest Oannes, ktorego helleński babilonski kaplan Berossos opisal w Babyloniaca (ok. 290 p.n.e., zachowanej fragmentarycznie): polczlowiek polryba codziennie wynurzal sie z Zatoki Perskiej, by nauczac ludzi pisma i rolnictwa, a o zmierzchu wracal w morze. Asyryjskie reliefy z VII w. p.n.e. odnalezione w Niniwie ukazuja juz apkallu jako ludzi-ryby. W tradycji greckiej Tryton, syn Posejdona i Amfitryty, pojawia sie obok pięćdzieiat nereid w XVIII piesni Iliady Homera; Syreny, w XII piesni Odysei zaledwie glosy, dopiero w greckim Physiologus (II-IV w.) i lacinskich bestiariuszach z IX-XII w. otrzymuja rybi ogon. Nihon shoki w roku 27 cesarzowej Suiko (720) odnotowuje zlapanie ningyo u wybrzezy Omi i Settsu. 'Mala Syrenka' Andersena, opublikowana w 'Eventyr, fortalte for Born' t. 1 z. 3 (C. A. Reitzel, Kopenhaga, 1837), ustalila nowoczesny obraz poswiecenia i tesknoty za dusza, ktory film Disneya 'Mala Syrenka' (1989) uczynil kanonem. Gary Gygax wprowadzil 'merfolk' jako standardowa rase w suplemencie Dungeons & Dragons 'Greyhawk' (TSR, 1975) i w Monster Manualu (TSR, 1977).

Cechy

• Ludzki tors i rybi ogon (zazwyczaj pojedynczy, w starszych ikonografiach takze rozwidlony)
• Urzekajacy spiew, magia iluzji i wladza nad zywiolami oceanu
• Oddech pod woda, predkosc plywania szacowana na trzydziesci do czterdziestu wezlow, odpornosc na cisnienie
• Miasta w rowach glebinowych, na rafach koralowych i w jaskiniach podmorskich: palac Trytona, palac krola morza u Andersena, Olynth w D&D, krolestwa atlantyckie w Magic: The Gathering
• Wlasne mowy wodne, wywodzace sie z starogreckiego lub jak dialekt Aquan w Dungeons & Dragons

Opowieści

W starozytnosci ludy morskie sa darczyncami cywilizacji (Oannes) i numinotycznymi mieszkancami morza (nereidy); w bestiariuszach sredniowiecznych staja sie moralnymi symbolami proznosci i pokusy. Po Andersenie literatura XIX i XX wieku przeksztalca je w tragiczne glosy o rozdziale ladu i morza, cenie milosci i pytaniu o dusze. Od czasu filmu Disneya z 1989 r. obraz pozostaje powszechnie rozpoznawalny; Dungeons & Dragons, Magic: The Gathering i Final Fantasy uzywaja merfolkow jako standardowej rasy krolestw podmorskich oraz przewodnikow i towarzyszy podwodnych przygod. Stary, drapiezny wymiar — Syreny Homera wabiace zeglarzy ku zaglodzie — pozostaje zywy w horrorze i mrocznej fantastyce.

Słabość

Poza woda ludy morskie slabna w oddechu i ruchu, a uklad o nogi w basni Andersena kosztuje bol przy kazdym kroku i utrate glosu. Zerwanie z ludami ladu wywoluje izolacje spoleczna, rozrodcza i kulturowa, a spiew, uroda i luski, ktore czynia je niezwyklymi, sa zarazem powodem polowan ze strony ludzkich lowcow i alchemikow. Od Nihon shoki pochwycenie lub zjedzenie ningyo uchodzi za zly omen; tradycja wschodu i zachodu dzieli to ostrzezenie.

Znaczenie kulturowe

Po rewolucji przemyslowej syrena stala sie ulubionym motywem malarstwa wiktorianskiego dla morza, kobiecosci i obcosci, czego przykladem jest 'A Mermaid' Johna Williama Waterhouse'a (1900, Royal Academy of Arts, Londyn). Japonska legenda Yao Bikuni opowiada o mniszce, ktora przezyla osiemset lat po zjedzeniu miesa ningyo; jej kapliczke przechowuje swiatynia Kuin-ji w miescie Obama w prefekturze Fukui. Andersen w liscie do przyjaciolki Henriette Hanck z 1836 r. wyjasnil, ze 'Mala Syrenka' jest alegoria jego nieodwzajemnionej milosci do Edvarda Collina, wiazac motyw poswiecenia z wlasna tozsamoscia. Zakonczenie filmu Disneya z 1989 r., zastepujace rozplyniecie w piane Andersena slubem, do dzis budzi spory.

W popkulturze

Berossos, Babyloniaca (ok. 290 p.n.e., zachowane fragmentarycznie) — OannesHomer, Iliada piesn XVIII i Hezjod, Teogonia 240-264 — Tryton i pięćdzieiat nereidPhysiologus (II-IV w. greka) i lacinskie bestiariusze sredniowieczne — syrena jako emblemat moralnyNihon shoki (720), rok 27 cesarzowej Suiko — ningyo u wybrzezy Omi i SettsuHans Christian Andersen, Mala Syrenka w Eventyr, fortalte for Born (C. A. Reitzel, Kopenhaga, 1837)L. Frank Baum, The Sea Fairies (Reilly & Britton, Chicago, 1911)Gary Gygax, Dungeons & Dragons Supplement I: Greyhawk (TSR, 1975) i Monster Manual (TSR, 1977)Walt Disney Pictures, Mala Syrenka (rez. Ron Clements i John Musker, 1989)Wizards of the Coast, Magic: The Gathering Alpha (1993), Lorwyn (2007), Ixalan (2017) — plemie Merfolk

Ciekawostki

• Grecki 'Oannes' u Berossosa zapisuje sumeryjskie Uan / Adapa, znane z mezopotamskich tabliczek z okolic 1900 r. p.n.e.
• W XII piesni Odysei Homera Syreny ukazane sa wylacznie przez glos; Syrena z rybim ogonem pojawia sie jednoznacznie dopiero w lacinskim Liber Monstrorum z VII wieku.
• Zakonczenie basni Andersena, w ktorym syrena zyskuje dusze po trzystu latach sluzby, dodano po rekopisie z 1837 r. z uwagi na owczesne wrazliwosci religijne.
• Pomnik Malej Syrenki w porcie Kopenhagi (Edvard Eriksen, 1913) uzyl twarzy baletnicy Ellen Price, ktora nie zgodzila sie pozowac nago, oraz ciala Eliny, zony rzezbiarza.