Elf

Pochodzenie

Najstarsze bezposrednie nazwy to staronordyckie álfar (l.poj. álfr) i staroangielskie ælf. Edda prozaiczna Snorriego Sturlusona, Gylfaginning rozdz. 17 (ok. 1220 r.), zapisuje, ze Ljosalfar sa jasniejsi od slonca, a Dökkálfar czarniejsi od smoly i mieszkaja pod ziemia; Codex Regius (GKS 2365 4to, ok. 1270 r., dzis w Instytucie Arniego Magnussona w Reykjaviku) zachowuje w Voluspe i Alvíssmál imiona wielu álfar oraz elfiego krola Alvíssa. Staroangielski Beowulf (ok. 1000 r., rps Cotton Vitellius A. xv, British Library) w wersie 112 wymienia eotenas, ylfe i orcneas wsrod potomkow Kaina, a anglosaski podrecznik medyczny Lacnunga (X w., Harley MS 585) zachowuje zaklecie Wið færstice przeciw strzale elfa. W poznej tradycji germanskiej Alb / Elbe staje sie duchem lasow i zrodel, ktorego mroczna wariacja jest Erlkonig Goethego (1782). 'Sen nocy letniej' Szekspira (1595-96) wprowadza Pucka, Oberona i Tytanie, a 'The Faerie Queene' Spensera (1590-96) — Krolowa wrozek do kanonu angielskiego; 'The King of Elfland's Daughter' Lorda Dunsanyego (G. P. Putnam's Sons, 1924) staje sie bezposrednim pomostem ku XX-wiecznej fantastyce. Decydujacy kanon ustanowil Tolkien: od 'Ksiegi zaginionych opowiesci' (ok. 1916 r., Historia Srodziemia t. 1-2, red. Christopher Tolkien, 1983-84) przez 'Hobbita' (Allen & Unwin, 1937) i 'Wladce Pierscieni' (1954-55) do 'Silmarillionu' (1977) elfowie sa uporzadkowani jako Eldarowie i Avari z podgrupami (Vanyar, Noldor, Teleri, Sindar, Umanyar) i otrzymuja jezyki Quenya oraz Sindarin. Pierwotne Dungeons & Dragons Gary'ego Gygaxa (TSR, 1974) przejelo nomenklature Tolkiena w calosci; Monster Manual Advanced Dungeons & Dragons (1977) i Players Handbook drugiej edycji (1989) ustalily podrasy Wysoki Elf, Lesny Elf, Wodny Elf i Mroczny Elf.

Cechy

• Wzrost okolo 168-185 cm, smukly i pelen gracji, dlugie spiczaste uszy
• Dlugosc zycia okolo 750-1.200 lat w 5. edycji D&D; u Tolkiena w praktyce niesmiertelni, dusze wracaja do Komnat Mandosa
• Luk i lekki miecz oraz magia natury, iluzji i uzdrowienia; w 5. edycji D&D odpornosc na sen i opornosc na zaczarowanie
• Glęboka wieznosc z natura — rozmawiaja z roslinami i zwierzetami lasu, sa bardziej obudzeni w swietle gwiazd i ksiezyca niz w sloncu
• Wyszukane jezyki konstruowane: Quenya Tolkiena (fonologia finska, morfologia lacinska), Sindarin (fonologia walijska), Elvish D&D

Opowieści

Elfowie pojawiaja sie jako straznicy dziczy, depozytariusze starozytnej madrosci i trwala przeciwwaga dla smiertelnej ludzkosci. U Tolkiena Galadriela i Elrond sa ostatnimi wielkimi wladcami elfow Srodziemia, a lesny elf Legolas, walczacy ramie w ramie z krasnoludem Gimlim, jest archetypem elfa Druzyny Pierscienia. Od 5. edycji Dungeons & Dragons elfowie — wysocy, lesni i Drow — naleza do najczesciej granych ras nieludzkich w publikowanych statystykach. Nocne Elfy Warcrafta (Warcraft III, 2002), Bosmerowie z The Elder Scrolls (od 1994 r.) i Aen Seidhe w cyklu Wiedzmin Andrzeja Sapkowskiego (supeRNOWA, od lat 90. XX w.) sa ich wspolczesnymi kanonicznymi wariacjami. Manga 'Frieren: Beyond Journey's End' Kanehito Yamady (Shogakukan, 2020-) umiescil go w japonskim millenialnym rejestrze: tysiacletnia elficka czarodziejka odkrywa, w obliczu smierci swych ludzkich towarzyszy, co moga znaczyc czas i przyjazn.

Słabość

Dlugowiecznosc rodzi zamkniecie, pogarde dla krotkiego czasu ludzi i odmowe zmiany. Feanor Tolkiena jest wzorem: w obsesji na punkcie Silmarili opuszcza Valinor, sciaga Klatwe Noldorow na swoj lud i wszczyna pierwsze bratobojstwo. Powolne rozmnazanie utrudnia odbudowe populacji, a elficki dystans do historii ludzi moze przejsc w pasywnosc, gdy ich lasy zostaja wycinane — Aen Seidhe u Sapkowskiego, scigane prawie do wytepienia przez rozszerzajace sie krolestwa ludzkie, wyrazaja te tragedie bez oslonek. Mechanicznie elfowie 5. edycji D&D wymieniaja punkty zycia i powinowactwo z magia boska na odpornosc na sen i zaczarowanie.

Znaczenie kulturowe

Elf to jedna z centralnych postaci porownawczej mitologii indoeuropejskiej. Jacob Grimm zebral systematycznie germanska tradycje Alb / Elbe w 'Deutsche Mythologie' (1835, rozdz. 17), a bracia Grimm wprowadzili ja do kanonu literackiego przez 'Die Wichtelmaenner' (KHM 39, 1812). Wiktorianscy malarze wrozek — John Anster Fitzgerald oraz Richard Dadd z 'The Fairy Feller's Master-Stroke' (1841, Tate, Londyn) — zbudowali XIX-wieczna baze wizualna. W liscie 163 z 1955 r. do W. H. Audena Tolkien zdefiniowal elfow jako 'wcielonych artystow i muzykow, swego rodzaju wiecznych dzieci', co staloo sie kanonem XX wieku. Rownolegle pojedyncza linijka Clemensa Clarke'a Moore'a w 'A Visit from St. Nicholas' (1823) — 'a right jolly old elf' — daje poczatek calej amerykanskiej ikonografii malego elfa swiatecznego, od Keebler Elves w reklamie z 1968 r. po Mikolaja Coca-Coli namalowanego przez Haddona Sundbloma w 1931 r., rownolegla i autonomiczna do szlachetnej linii Tolkiena.

W popkulturze

Snorri Sturluson, Edda prozaiczna (ok. 1220 r.) — Ljosalfar i Dökkálfar w Gylfaginning rozdz. 17Codex Regius (GKS 2365 4to, ok. 1270 r.) — Voluspa, Alvíssmál, krol elfow AlvíssStaroangielski Beowulf (rps Cotton Vitellius A. xv, ok. 1000 r., British Library), w. 112 — eotenas, ylfe, orcneasWilliam Shakespeare, Sen nocy letniej (1595-96) — Puck, Oberon, TytaniaEdmund Spenser, The Faerie Queene (1590-96) — kanonizacja w jezyku angielskimJohann Wolfgang von Goethe, Erlkonig (1782) — mroczna wariacja germanskaJacob Grimm, Deutsche Mythologie (1835) — naukowa synteza germanskiej tradycji elfaLord Dunsany, The King of Elfland's Daughter (G. P. Putnam's Sons, 1924) — bezposredni pomost do XX-wiecznej fantastykiJ. R. R. Tolkien, Hobbit (Allen & Unwin, 1937), Wladca Pierscieni (1954-55), Silmarillion (1977) — decydujacy kanonGary Gygax, Dungeons & Dragons pudelko oryginalne (TSR, 1974) i Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual (1977) — rasa graczy standardowa

Ciekawostki

• Staroangielskie aelf jest drugim czlonem wielu anglosaskich imion: Alfred (Aelfraed, 'rada elfa'), Aelfwine ('przyjaciel elfow'); Tolkien, wykladowca staroangielskiego w Oksfordzie, czesto przywolywal te etymologie na zajeciach.
• Tolkien napisal do W. H. Audena w 1955 r. (List 163), ze Quenya laczy fonologie finska, morfologie lacinska i leksyke grecka, a Sindarin wzorowal na walijskim, ktorego uczyl sie w Oksfordzie.
• Ugoda TSR-Tolkien Estate z 1977 r. (akta sadowe w Wisconsin) stwierdzala, ze 'Hobbit' jest chroniony i musi byc zmieniony na 'Halfling' w Dungeons & Dragons, ale ze 'Elf', 'Dwarf' i 'Orc' to terminy pospolite, ktore TSR moze nadal stosowac.
• Pojedyncza linijka Clemensa Clarke'a Moore'a w 'A Visit from St. Nicholas' (1823) — 'a right jolly old elf' — daje poczatek calej amerykanskiej ikonografii malego elfa swiatecznego, tradycji calkowicie niezaleznej od szlachetnej linii Tolkiena.