Odmieniec

Pochodzenie

Korzeniem ludowym podmienca jest celtycko-germanska opowiesc wieyniacza, w ktorej wrozka lub trol potajemnie wymienia wlasne dziecko za ludzkiego noworodka. Jednym z najwczesniejszych zapisow w pierwszej osobie sa 'Mowy stolowe' Marcina Lutra (Tischreden, zapisywane 1531-46, wyd. Aurifaber 1566), gdzie Luter opowiada o 'Wechselbalg' widzianym w saskim Dessau i oglasza go 'masa diabelskiego ciala', ktora mozna z dobrym sumieniem utopic — fragment ten historycy medycyny czytaja jako swiadectwo brutalnego traktowania niemowlat z niepelnosprawnoscia we wsiach. Zbior Yeatsa 'Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry' (Walter Scott Publishing, Londyn, 1888) gromadzi irlandzkie opowiesci, w ktorych sidhe porywaja niemowle, a na jego miejscu zostawiaja sczerstwiala starca wrozke. Motyw przechodzi do Peter Pana J. M. Barriego (premiera teatralna 1904; powiesc 'Peter and Wendy', Hodder & Stoughton, 1911) w Zagubionych Chlopcach i do 'Wzgorza elfow' Hansa Christiana Andersena (Elverhoi, 1845). Wspolczesnego, grywalnego podmienca wprowadzil Keith Baker w Eberron Campaign Setting (Wizards of the Coast, 2004) jako potomka doppelgangerow, a zaktualizowal dla 5. edycji w Eberron: Rising from the Last War (2019). RPG White Wolfa 'Changeling: The Dreaming' (Stewart Wieck i in., 1995) oraz 'Changeling: The Lost' (Ethan Skemp i in., 2007) ukazuje podmiencow jako ludzi porwanych przez wrozki i przerobionych w wrozki — wariacja psychoanalityczna.

Cechy

• Brak stalej twarzy; wzrost, budowa, plec i rysy mozna przebudowac w kilka sekund
• Bezbledna mimikra wygladu, glosu i zachowan innych (w 5. edycji D&D Eberron cecha Shapechanger)
• 'Prawdziwa postac' to zwyczajowo srebrne wlosy, blada skora i puste oczy — choc ona sama moze byc tylko kolejna maska
• Pasuje do zawodow ukrywania: szpieg, aktor, dyplomata, zbieg, ochroniarz
• Dlugosc zycia okolo osiemdziesieciu lat w 5. edycji D&D Eberron; brak rodzimego jezyka, lecz latwe opanowanie wszystkich slyszanych

Opowieści

Podmiency to kanoniczny obraz szpiega pod przykrywka, wedrowca, ktory nikomu nie moze ufac, i bohatera szukajacego prawdziwego ja. Niosa fabuly o tozsamosci, zaufaniu i masce. Eberron Bakera czyni z nich potomkow doppelgangerow, wpisujac w sam projekt rasy moralna ambiwalencje wobec wlasnego rodu. 'Changeling: The Dreaming' (1995) i 'Changeling: The Lost' (2007) White Wolfa czyta typ przez utrate dziecinstwa, cene doroslosci i pekniecie miedzy dwoma swiatami; Zalozyciele Dominium w 'Star Trek: Deep Space Nine' (Paramount, 1993-1999) przenosza ten sam zestaw do science fiction. Postac jest filarem misterium i dramatu wszedzie tam, gdzie pytanie 'kim jestes naprawde' napedza akcje.

Słabość

Brak stalego ja sam w sobie jest najglebsza slabosc. Baker w Eberron Campaign Setting (2004) pisze, ze podmiency czesto nie rozpoznaja siebie w lustrze; 5. edycja formalizuje to opcjonalna mechanika 'persony'. Zaufanie zdobywa sie trudno: ludzkie spolecznosci instynktownie nie ufaja zmiennoksztaltnym, a gdy raz dochodzi do dekonspiracji, cala przebranka rozsypuje sie naraz. Nawet rzekoma prawdziwa postac o srebrnych wlosach i bladej skorze moze byc tylko kolejna maska, co skazuje podmienca na wieczne zwatpienie w siebie i w innych. Zasada 5. edycji, ze postac wraca po smierci, dopelnia tej zdrady przykrycia. Strukturalna izolacja — brak stalej rodziny, stabilnej spolecznosci, stalego miejsca religijnego — to rana pod spodem.

Znaczenie kulturowe

Historycy medycyny i folkloryzci — przede wszystkim D. L. Ashliman w 'A Guide to Folktales in the English Language' (Greenwood, 1987) i Susan Schoon Eberly w artykule 'Fairies and the Folklore of Disability' (Folklore tom 99, 1988) — czytaja motyw podmienca jako mitologizacje chlopskiego leku i odrzucenia wobec niemowlat z niepelnosprawnoscia lub autyzmem. Sprawa Bridget Cleary z marca 1895 r. w Clonmel, hrabstwo Tipperary — w ktorej Michael Cleary spalil zone zywcem, wierzac, ze zostala podmieniona na podmienca (wyrok w Dublinie 5 lipca 1895 r.; akta dzis w National Archives w Kew) — to kanoniczne swiadectwo, ze wiara ta zyla jeszcze u schylku epoki wiktorianskiej. 'Changeling: The Lost' (White Wolf, 2007) wprowadzil te mroczna historie do gatunku. W wywiadzie dla ENWorld z 2014 r. Keith Baker wyjasnil, ze projektujac podmienca dla Eberron staral sie 'odwrocic stare wiejskie leki w gracowo atrakcyjna postac, nie znierazajac niepelnosprawnych dzieci, na ktore te ludowe opowiesci pierwotnie wskazywaly'.

W popkulturze

Marcin Luter, Mowy stolowe / Tischreden (zapisywane 1531-46; wyd. Aurifaber, 1566) — Wechselbalg z DessauWilliam Butler Yeats (red.), Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry (Walter Scott Publishing, Londyn, 1888) — irlandzka tradycja podmiencaJ. M. Barrie, Peter Pan (premiera teatralna 1904; Peter and Wendy, Hodder & Stoughton, 1911) — Zagubieni ChlopcyHans Christian Andersen, Wzgorze elfow / Elverhoi (1845) — basn literacka XIX wiekuStewart Wieck i in., Changeling: The Dreaming (White Wolf, 1995) — wariacja Swiata MrokuKeith Baker, Eberron Campaign Setting (Wizards of the Coast, 2004) — rasa graczy potomka doppelgangerowEthan Skemp i in., Changeling: The Lost (White Wolf, 2007) — psychoanalityczny horror porwania przez wrozkiStar Trek: Deep Space Nine (Paramount, 1993-1999) — Zalozyciele DominiumKeith Baker, Eberron: Rising from the Last War (Wizards of the Coast, 2019) — podmieniec 5. edycji D&DHolly Black, The Cruel Prince (Little, Brown, 2018) — podmieniec w fantasy YA XXI wieku

Ciekawostki

• Wpis 4513 w Mowach stolowych Lutra z 1532 r., 'podmieniec z Dessau', to jedno z najczesciej cytowanych zrodel pierwotnych w pracach z historii medycyny opisujacych traktowanie niemowlat z wodoglowiem i innymi zaburzeniami rozwoju we wsiach wczesnonowozytnych.
• Sprawa Michaela Cleary'ego z marca 1895 r. w Clonmel, hrabstwo Tipperary — spalil zywcem zone Bridget wierzac, ze zostala podmieniona na podmienca — byla sadzona w Dublinie 5 lipca 1895 r.; oryginaly akt znajduja sie dzis w National Archives w Kew.
• Michael Westmore zaprojektowal protezy Zalozycieli do Star Trek: Deep Space Nine; efekty przejscia z plynu w postac humanoidalna w 1995 r. wykonalo ILM, adaptujac techniki opracowane dla T-1000 w 'Terminatorze 2' (1991).
• Keith Baker powiedzial w wywiadzie dla ENWorld w 2014 r., ze 'prawdziwa postac' podmienca z Eberron — srebrne wlosy, blada skora, puste oczy — zostala naszkicowana wzorem obrazu Johna Anstera Fitzgeralda 'The Fairy Bower' (1860, Victoria and Albert Museum w Londynie).