Wywerna
Wyvern · Rodzaj smoka — Legendarne stworzenie z dwiema nogami i skrzydłami
Wywern (wyvern) to dwunozny, z parą skrzydel nietoperza, smok sredniowiecznej europejskiej heraldyki i ludowej tradycji. Nazwa pochodzi od staroangielskiego 'wivere' (zmija) — z lacinskiego 'vipera' — a od zachodniego czworonoznego smoka rozni go brak konczyn przednich (skrzydla pelnia role ramion) oraz dlugi kolczasty ogon zakonczony zatrutym zadlem w ksztalcie grotu strzaly. Forma heraldyczna zostala ustalona w heraldyce anglo-normanskiej konca XII wieku za Henryka II, a 'Boke of Saint Albans' Juliany Berners (1486, British Library IB.55712) jest pierwszym angielskim podrecznikiem oddzielajacym wywerna od czworonoznego smoka jako odrebnej bestii heraldycznej. Walijski czerwony smok Y Ddraig Goch stal sie oficjalnym godlem dynastii Tudorow po bitwie pod Bosworth (1485), a heraldycy angielscy XIX wieku ujednolicili obie formy jako 'wywerna czworonoznego'. Ta sama sylwetka pojawia sie w Fell Beasts J.R.R. Tolkiena we 'Wladcy Pierscieni' (1954-55), w wywernach 'Dark Souls' (FromSoftware, 2011), w linii Rathalos serii 'Monster Hunter' (Capcom, od 2004), w smokach 'The Elder Scrolls V: Skyrim' (2011) oraz w smokach 'Gry o Tron' HBO (2011-2019).
Pochodzenie
Bezposrednie pochodzenie tkwi w heraldyce anglo-normanskiej konca XII wieku. Tkanina z Bayeux (koniec XI w., Bayeux, Normandia) ukazuje normanskie chorągwie smocze typu proto-wywerna. Najbardziej autorytatywne zrodla to 'Boke of Saint Albans' Juliany Berners (1486, British Library IB.55712) i 'A Display of Heraldrie' Johna Guillima (1610), ktore ustala definicje 'dwie nogi, dwa skrzydla, wezowy ogon'. Etymologicznie 'wyvern' wywodzi sie ze staroangielskiego 'wīvere' (XI w.) przez sredniowiecznoangielskie 'wyvere' do szesnastowiecznej formy 'wyvern' i dzieli rdzen z lacinskim 'vipera'. Obraz heraldyczny rozprzestrzenil sie w angielskich herbach hrabstw i rodow — Wessex, Mercja, Leicestershire — i przetrwal we wspolczesnej fladze hrabstwa Leicester.
Cechy
- Dwie nogi i jedna para skrzydel nietoperza, brak konczyn przednich
- Dlugi kolczasty ogon zakonczony zatrutym zadlem w ksztalcie grotu strzaly
- Nazwa od staroangielskiego 'wivere' (zmija) i lacinskiego 'vipera'
- Oddzielony od czworonoznego smoka w 'Boke of Saint Albans' Juliany Berners (1486)
- Pluje jadem lub ogniem zaleznie od barwy heraldycznej
- Ciagla sylwetka od heraldyki anglo-normanskiej XII wieku do wspolczesnych gier fantasy
Opowieści
Stosowany w calej sredniowiecznej heraldyce europejskiej jako godlo rodowe, regionalne i rycerskie; walijska flaga, wywern Mercji i wywern Wessexu to jego trwale punkty odniesienia. We wspolczesnej fantasy — Tolkien, D&D, 'Monster Hunter', 'Dark Souls', 'Skyrim', 'Game of Thrones' — sylwetka wywerna przeslonila czworonoznego smoka jako standardowego latajacego potwora.
Słabość
Majac tylko dwie nogi, wywern jest slabo zrownowazony na ziemi i mniej zwinny niz czworonozny smok; bestiariusze XII w. opisuja go jako mniej inteligentnego niz kanoniczny smok. Polega na locie i jest podatny na magie przeciwlotnicza oraz na zdyscyplinowane szyki lucznikow.
Znaczenie kulturowe
Wywern jest wytworem fuzji celto-normanskiej: walijski czerwony smok Y Ddraig Goch, zielony wywern Wessexu i zloty wywern Mercji wyrazaja tozsamosc regionalna, a forma stala sie centralna w angielskiej heraldyce krolewskiej od czasow Henryka VII.
W popkulturze
Tkanina z Bayeux (koniec XI w.), heraldyka anglo-normanska (XII w.), 'Boke of Saint Albans' Juliany Berners (1486), tudorowski sztandar Henryka VII pod Bosworth (1485), 'A Display of Heraldrie' Johna Guillima (1610), Fell Beasts we 'Wladcy Pierscieni' Tolkiena (1954-55), 'Monster Manual' D&D (1977; piata edycja 2014), 'Monster Hunter' Capcomu (od 2004), 'Dark Souls' FromSoftware (2011), 'The Elder Scrolls V: Skyrim' Bethesdy (2011) i 'Gra o Tron' HBO (2011-2019).