Jednorożec

Pochodzenie

Najwczesniejszy slad jednorozca znajduje sie w Indika Ktezjasza (V w. p.n.e.), gdzie pojawia sie jako indyjski monoceros; Megastenes, Arystoteles i Pliniusz podjeli go jako figure historii naturalnej. Krystalizacja ikonograficzna nastapila, gdy Septuaginta oddala hebrajskie re'em jako monokeros, a lacinska Wulgata sw. Hieronima (koniec IV w. n.e.) przelozyla to jako unicornis, ustalajac obraz jednorozca z Psalmow 22 i 92 w ikonografii chrzescijanskiej. Alegoria dziewicy i jednorozca weszla z Physiologusem (II-IV w.), a Etymologie Izydora z Sewilli XII.2.12-13 (VII w.) skodyfikowaly rozroznienie miedzy unicornus i rhinoceros. Bestiariusz z Aberdeen, rekopis Bodley 764 i Bestiariusz z Rochester XII i XIII w. ustalily kanoniczna ikonografie, a siedem tkanin Lowy na jednorozca (Niderlandy, 1495-1505, obecnie w Cloisters, Nowy Jork) i szesc tkanin Damy z jednorozcem (okolo 1500, obecnie w Muzeum Cluny, Paryz) stanowi wizualny szczyt.

Cechy

• Jeden spiralny rog posrodku czola
• Cialo biale jak snieg, w ksztalcie konia, ustalone w sredniowiecznej ikonografii
• Broda kozla i ogon lwa w tradycji bestiariusza
• Rog (alikorn) neutralizuje kazda trucizne
• Dziki i tak szybki, ze zaden lowca nie moze go zlapac
• Przyciagany tylko przez dziewice, na kolanach ktorej klade glowe

Opowieści

Jednorozec jest stala figura europejskiej heraldyki. Po tym jak Jakub VI Szkocji w 1603 r. nastapil po Elzbiecie I jako Jakub I Anglii, dwa herby krolewskie polaczono: lew (Anglia) i jednorozec (Szkocja) stoja naprzeciw siebie jako trzymacze tarczy herbu krolewskiego Zjednoczonego Krolestwa. W farmakopeach renesansu alikorn (rog jednorozca) byl traktowany jako uniwersalne antidotum, drozszy wagowo niz zloto; Elzbieta I miala kubek z alikornu wsrod swoich krolewskich skarbow. Dunski przyrodnik Olaus Worm opublikowal w 1638 r. identyfikacje wiekszosci kraza ąc ych 'rogow jednorozca' jako kly narwala (Monodon monoceros), zamykajac zagadke historii naturalnej. Malarze Rafael ('Mloda kobieta z jednorozcem', okolo 1505-1506, Galleria Borghese), Domenichino ('Dziewica i jednorozec') i nieznani mistrzowie tkanin z Cluny i Cloisters ustalili wizualny kanon. We wspolczesnej fantastyce 'Ostatni jednorozec' Petera S. Beagle'a (1968), 'Harry Potter i Kamien Filozoficzny' J. K. Rowling (1997) i kanoniczny potwor Dungeons and Dragons utrzymuja figure.

Słabość

Decydujaca slabosc jednorozca to lono dziewicy. Physiologus ustanowil alegorie: zaden lowca ani bron nie moze zlapac jednorozca sila, ale dziewica sama w lesie przyciaga zwierze, ktore klade glowe na jej kolanach i zasypia, umozliwiajac schwytanie. Siedem tkanin Lowy na jednorozca z 1495-1505 wizualnie ustanowilo to kanonicznie — jednorozec przyciagniety przez dziewice, przeszyty wlocznia, zmartwychwstaly za plotem ogrodzonej siodmej tkaniny, w teologicznej alegorezie Meki i Zmartwychwstania Chrystusa. Farmakologicznie skutecznosc alikornu mialaby wymagac wydobycia z zywego zwierzecia, rog martwego jednorozca tracic polowe swojej cnoty, jak odnotowuja farmakopee renesansu. W Harrym Potterze J. K. Rowling zabicie jednorozca i picie jego krwi zachowuje zycie, ale zostawia pijacego przekletego i polzywego, wspolczesny wariant sredniowiecznego tematu.

Znaczenie kulturowe

Jednorozec to nie tylko stworzenie, lecz trojwarstwowy znak kulturowy: teologiczna alegoria Maryi Panny i Chrystusa przez motyw dziewicy i jednorozca, renesansowy emblemat krolewskiej wladzy przez brytyjskie i szkockie herby krolewskie, a w XXI w. synonim startupow wartych miliard dolarow. Tlumaczenie unicornis Wulgaty umiescilo figure w sercu sztuki chrzescijanskiej; Lowy na jednorozca z Cloisters i Dama z jednorozcem z Cluny to ikonograficzne szczyty konca XV w. Po tym jak identyfikacja narwala przez Olausa Worma w 1638 r. zamknela teczke historii naturalnej, jednorozec przetrwal w prerafaelickim malarstwie XIX w. i w literaturze fantastycznej XX w., od 'Ostatniego jednorozca' Petera S. Beagle'a (1968) przez Harry'ego Pottera do kanonu Dungeons and Dragons. W 2013 r. amerykanska kapitalistka ryzyka Aileen Lee przyjela 'jednorozec' dla startupow wartych miliard dolarow, a termin stal sie standardem w globalnym biznesie technologicznym lat 2020.

W popkulturze

• Septuaginta, Biblia grecka (III-II w. p.n.e.) — hebrajskie re'em oddane jako monokeros
• Wulgata lacinska (koniec IV w. n.e.) — monokeros oddany jako unicornis
• Physiologus (II-IV w.) — wprowadzenie alegorii dziewicy i jednorozca
• Izydor z Sewilli, Etymologie XII.2.12-13 (VII w.) — kodyfikacja ikonografii
• Tkaniny Lowy na jednorozca (Niderlandy, 1495-1505) — przechowywane w Cloisters, Nowy Jork
• Tkaniny Damy z jednorozcem (okolo 1500) — przechowywane w Muzeum Cluny, Paryz
• Peter S. Beagle, 'Ostatni jednorozec' (1968) — kanon nowoczesnej fantastyki

Ciekawostki

Lacinskie unicornis to pelna kalka greckiego monokerosa: uni + cornu, 'jeden rog'. W 1638 r. dunski przyrodnik Olaus Worm opublikowal, na podstawie okazow z jego Museum Wormianum, identyfikacje wiekszosci tak zwanych rogow jednorozca renesansowej europejskiej rojalty jako spiralne kly grenlandzkiego narwala (Monodon monoceros). Sama dwuczlonowa nazwa narwala zachowuje mityczne imie w taksonomii naukowej. Jednorozec brytyjskiego herbu krolewskiego jest przedstawiany na lancuchu, co odzwierciedla sredniowieczna tradycje ikonograficzna, ze dzikosc jednorozca musi byc powstrzymana. W 2013 r. amerykanska kapitalistka ryzyka Aileen Lee z Cowboy Ventures ukula w artykule TechCrunch termin 'jednorozec' na okreslenie prywatnego startupu wartego ponad miliard dolarow; w latach 2020 termin stal sie globalnym standardem w sektorze technologicznym.