Szamszir
Zakrzywiona szabla kawaleryjska z Persji
Szamszir to gleboko zakrzywiona, jednosieczna szabla kawaleryjska wypracowana w Persji, o glowni dlugosci okolo 80 do 90 cm. Jej cecha rozpoznawcza jest wyrazista, ciagla krzywizna biegnaca od rekojesci do sztychu, ktora umozliwia ciecie pociagane: rozcinanie wroga w przelocie podczas jazdy pelnym galopem. Glownie czesto kuto ze stali wootz, stali tyglowej, ktora Zachod nazywal stala damascenska, co nadawalo jej piekny falisty wzor na powierzchni; jest lekka i dobrze wywazona do szybkich, powtarzanych ciec. Sztych jest zaokraglony lub tepy i rzadko sluzyl do pchniecia, podczas gdy rekojesc to najczesciej zagieta w dol kolba pistoletowa, zdobiona kloscia sloniowa, rogiem lub szlachetnym metalem. Od epoki Safawidow byla, miedzy 16 a 19 wiekiem, sztandarowa bronia Persji i rozprzestrzenila sie na Imperium Osmanskie, Indie Wielkich Mogolow i cala Azje Srodkowa.
Pochodzenie
Szamszir wywodzi sie ze stosunkowo prostych lub lagodnie zakrzywionych mieczy jednosiecznych Persji sasanidzkiej (224 do 651). Skrajna krzywizna, ktora dzis sobie wyobrazamy, zostala dopracowana w 16 wieku za dynastii Safawidow i jest rozumiana jako spotkanie perskiej kultury miecza z tradycja zakrzywionej szabli kawalerii tureckiej i mongolskiej, ktora przybyla ze stepu srodkowoazjatyckiego. Slowo szamszir bylo pierwotnie po prostu perskim rzeczownikiem oznaczajacym miecz, lecz ta gleboko zakrzywiona glownia stala sie tak reprezentatywna, ze nazwa zaczela oznaczac sama zakrzywiona szable kawaleryjska. Po okresie Safawidow forma stala sie standardem i pozostala ceniona w calym swiecie islamskim az do 19 wieku, dlugo przetrwawszy jako bron galowa i ceremonialna nawet po nadejsciu broni palnej.
Cechy
- Wyrazista, jednosieczna zakrzywiona glownia (okolo 80 do 90 cm)
- Falisty wzor na powierzchni, ze stali wootz lub damascenskiej
- Ciagla krzywizna zoptymalizowana pod konne ciecie pociagane
- Zaokraglony lub tepy sztych, stworzony do ciecia, nie do pchniecia
- Zagieta kolba pistoletowa, zdobiona kloscia, rogiem lub metalem
- Lekka i dobrze wywazona do szybkich, powtarzanych atakow
Opowieści
Szamszir ukazywal swa prawdziwa wartosc z konskiego grzbietu. Gdy jezdziec mijal wroga z pelna predkoscia i przeciagal po nim zakrzywione ostrze, jakby je wlokac, krzywizna skupiala kontakt w jednym punkcie, a predkosc czynila zen dluga, tnaca rane. Tam gdzie prosty miecz polega na sile ciecia, szamszir rozcina cialo samym ruchem ciecia i odciagania. Uzywano go takze przeciw piechocie, lecz slabo sprawdzal sie w ciasnym zwarciu czy wobec sciany tarcz; jego prawdziwym zywiolem byl poscig i pojedynczy cios zadany w przelocie na otwartym polu. Jezdzcy perscy i osmanscy rozpraszali wroga lukiem i lanca, a potem dobywali szamszira, by dopasc i ciac uciekajacych.
Słabość
Gleboka krzywizna i zaokraglony sztych czynia pchniecie niemal niemozliwym, przez co bron nie potrafi znalezc szczelin w zbroi ani przebic zwartego szyku. Poniewaz glownia jest zakrzywiona, jest tez gorsza od prostego miecza w precyzyjnym parowaniu i odbijaniu w linii prostej. W walce pieszej, zwlaszcza w ciasnej przestrzeni, brakowalo miejsca na zamach dluga zakrzywiona glownia i czesto sluzyla gorzej niz sztylet czy buzdygan. Najlepsze glownie z wootzu byly ponadto trudne i kosztowne w wytworzeniu, przez co jakosc bardzo sie wahala, a zaopatrzenie bylo ograniczone.
Znaczenie kulturowe
Szamszir jest symbolem perskiej kultury wojownika i poczucia estetyki swiata islamskiego. Na dworze Safawidow byl czyms wiecej niz bronia: piekny szamszir inkrustowany zlotem i wysadzany kamieniami byl dzielem sztuki obwieszczajacym range i bogactwo, darem i dziedzictwem niosacym prestiz krolow i moznych. Perskie miniatury i poezja czesto ukazuja jezdzca przepasanego zakrzywiona glownia, a krzywizne porownywano do polksiezyca jako powracajacy obraz poetycki. Niejasny zachodni obraz wschodniej krzywej szabli zawdziecza wiele wlasnie tej broni.
W popkulturze
Szamszir pojawia sie jako wzorzec krzywej szabli w dzielach osadzonych na Bliskim Wschodzie i w Persji. Jest znajoma bronia w bliskowschodnich sceneriach gier Prince of Persia i Assassin s Creed, a wschodnie krzywe glownie z dziel takich jak Aladyn Disneya naleza do tej samej rodziny. W fantasy najczesciej wystepuje pod nazwa scimitar, jak scimitar z Dungeons and Dragons czy dwie krzywe glownie, ktorymi wlada Drizzt Do Urden. W fikcji jednak czesto mylony jest z innymi islamskimi krzywymi szablami, takimi jak osmanski kilidz i indyjski talwar, przez co rowna krzywizna i zaokraglony sztych historycznego szamszira rzadko sa odwzorowane dokladnie.
Ciekawostki
- Perskie slowo szamszir jest najbardziej prawdopodobnym zrodlem angielskiego scimitar, francuskiego cimeterre i wloskiego scimitarra: Zachod nazywal wschodnia krzywa szable scimitar, a jej wzorcem byl szamszir.
- Falisty wzor na najlepszych glowniach szamszira pochodzi ze struktury krystalicznej stali wootz, czyli stali tyglowej, a sekret jej wytwarzania zaginal w ciagu 19 wieku i nigdy nie zostal w pelni odtworzony.
- Z powodu glebokiej krzywizny i zaokraglonego sztychu szamszir ledwie potrafi pchnac i stawia wszystko na ciecie pociagane zadane w galopie, co jest filozofia konstrukcji przeciwna do europejskiego estoku i rapiera nastawionych na pchniecie.