Oszczep
Lekki pocisk starożytności
Oszczep to lekka wlocznia o dlugosci okolo 150 do 200 cm, przeznaczona do rzucania. W odroznieniu od zwyklej wloczni trzymanej do pchniecia jego drzewce jest cienkie i lekkie, a wywazenie tak ustawione, by lecial daleko i celnie. Jego najslynniejsza odmiana jest rzymski pilum, ktorego cienki trzpien z miekkiego zelaza pod grotem zaprojektowano tak, by giel sie pod wlasnym ciezarem, gdy utkwil w tarczy wroga, i trudno bylo go wyjac: tkwiacy pilum ciagnal tarcze w dol i w koncu zmuszal wroga, by ja odrzucil. Oszczep to bron uniwersalna, ktora powstala niezaleznie u cywilizacji niemal kazdego kontynentu, a zwyczajem bylo, tuz po rzucie, siegnac po miecz lub inna wlocznie i prowadzic walke dalej.
Pochodzenie
Oszczep to jedna z najstarszych broni miotajacych, jakie ludzkosc kiedykolwiek stworzyla. Drewniane wlocznie sprzed okolo 300 000 lat, wykopane w Schoningen w Niemczech, naleza do najstarszych broni lowieckich wykonanych przez czlowieka i sluzyly zapewne zarowno do rzucania, jak i do pchniecia. Lekka piechota starozytnej Grecji, peltasci, rzucala oszczep zwany akontionem, owijajac rzemien skorzany, amentum, po grecku zwany ankyle, wokol drzewca, by nadac mu obrot i poslac go dalej i prosciej. W Rzymie ciezki oszczep zwany pilum rozwinal sie okolo 4 i 3 wieku p.n.e. i stal sie standardowa bronia legionisty, podczas gdy gdzie indziej rozwijaly sie formy regionalne, jak iberyjski soliferrum w calosci z zelaza.
Cechy
- Wlocznia uczyniona lekka do rzucania (okolo 150 do 200 cm)
- Rzymski pilum, ktorego trzpien z miekkiego zelaza gnie sie, gdy utkwi w tarczy
- Pomyslowa konstrukcja, dzieki ktorej tkwiace drzewce unieszkodliwia tarcze
- Bron uniwersalna rozwinieta niezaleznie w niemal kazdej cywilizacji
- Taktyka siegania po miecz po rzucie
- Skuteczny zasieg rzutu okolo 20 do 30 m
Opowieści
Typowym uzyciem oszczepu byla salwa tuz przed starciem. Rzymski legionista nosil zwykle dwa pila, a w miare jak dystans do wroga sie zmniejszal, rzucal je razem, by unieszkodliwic tarcze wroga i rozbic szyk, a potem natychmiast dobywal gladiusa i szarzowal. Lekkie oddzialy, jak greccy peltasci i rzymscy welici, nekaly czolo wrogiego szyku, uderzajac i cofajac sie, obsypujac je bez ustanku oszczepami i wycofujac sie, gdy wrog sie zblizal, w taktyce harcownikow. Owiniecie rzemienia skorzanego wokol drzewca przy rzucie nadawalo oszczepowi obrot i znacznie zwiekszalo jego zasieg i celnosc, a rzucanie z konia podczas odjazdu, jak u jazdy numidyjskiej, tez bylo rozpowszechnione.
Słabość
Oszczep jest w istocie jednorazowy, tak ze raz rzucony musi natychmiast ustapic miejsca innej broni. Trzymany w rece nie moze pchac tak daleko jak zwykla wlocznia ani dobrze sluzyc do parowania w obronie, a bedac lekkim, jest mocno wystawiony na wiatr, tak ze trafienia na duzy dystans nie da sie zagwarantowac. Jego zasieg jest krotki wobec luku, a noszenie kilku jest odpowiednio obciazeniem. Ostatecznie jego zasadnicza granica jest to, ze nie jest samodzielna bronia glowna, lecz bronia pomocnicza i zuzywalna, ktora otwiera walke.
Znaczenie kulturowe
Oszczep nalezy do najszerzej i najdluzej dzielonych ze wszystkich broni ludzkich. Bardziej niz wynalazek jednej kultury niesie uniwersalnosc w tym, ze powstal niezaleznie niemal wszedzie do lowow i do wojny. Zwlaszcza rzymski pilum, jako standardowe wyposazenie legionisty, stal sie bronia symbolizujaca samo wojsko rzymskie. Akt rzucania ponadto przeszedl poza bron w zawody atletyczne: oszczep wchodzil w sklad piecioboju starozytnych greckich igrzysk olimpijskich i trwa dzis jako rzut oszczepem w olimpijskiej lekkoatletyce. A jak przy Gae Bolga, zgubnej wloczni Cu Chulainna w micie irlandzkim, rzucana wlocznia pojawia sie tez jako symbol bohaterskiej legendy.
W popkulturze
Oszczep to bron, ktorej nigdy nie brak w dzielach traktujacych o starozytnej wojnie. W filmach osadzonych w Rzymie i Grecji oraz w grach strategicznych i akcji, takich jak Rome Total War i Mount and Blade, czesto przedstawia sie salwe pila legionisty i harce lekkich oddzialow oszczepami. W grach pojawia sie zwykle jako jednostka harcownikow, ktora po rzucie przechodzi do broni do walki wrecz. W micie i fantastyce rzucana, zgubna wlocznia bywa rysowana jako symbol bohatera, jak Gae Bolga z irlandzkiej legendy. W fikcji jednak pomyslowa konstrukcja, dzieki ktorej drzewce pila tkwi w tarczy i gnie sie, by ja unieszkodliwic, rzadko jest odwzorowana dokladnie.
Ciekawostki
- Drewniane wlocznie sprzed okolo 300 000 lat, wykopane w Schoningen w Niemczech, naleza do najstarszych znanych dzis broni drewnianych i pokazuja, ze czlowiek uzywal rzucanej wloczni w lowach od bardzo wczesnego czasu.
- Wedlug Plutarcha rzymski wodz Mariusz zastapil jeden z dwoch gwozdzi mocujacych grot pila do drzewca gwozdziem drewnianym, tak ze w chwili gdy uderzal w tarcze, drewniany gwozdz pekal, a wlocznia gnela sie i zwisala.
- Rzut oszczepem byl konkurencja piecioboju starozytnych greckich igrzysk olimpijskich i trwa dzis jako olimpijska konkurencja lekkoatletyczna, a starozytni miotacze owijali rzemien skorzany, amentum, wokol drzewca, by zwiekszyc obrot i zasieg.