Kirys koński
Pełna zbroja dla konia bojowego
Kropierz (ang. horse barding) to pelnoogarniajaca zbroja konia wykonana, by chronic rumaka bojowego sredniowiecznego rycerza europejskiego, sprzet wojenny najwyzszej rangi slynacy z kunsztu i ceny nieustepujacych zbroi samego rycerza. Piec czesci laczy sie, by otulic konia w calosci: szanfron na glowie, criniere na szyi, naprsnik (peytral) na piersi, flanchard na bokach i kropier wlasciwy na zadzie. Zaczal sie w XII wieku jako kolczy kropierz nalozony na sukienna kapa (caparison), a w XV wieku zostal ukonczony pelnoplytowy kropierz z dwoch gladkich skorup otulajacych piers i zad, jego ciezar siegal trzydziestu do czterdziestu kilogramow. Razem ze zbroja rycerza oznaczalo to, ze kon musial dzwigac ponad sto kilogramow, tak ze kropierz zwykle zakladano dopiero tuz przed bitwa, a w marszu zdejmowano i nioslo go inne zwierze. Cena rownala sie zbroi rycerza, tak ze tylko najwyzsza szlachta mogla sobie na niego pozwolic, i tak kropierz stal jako symbol zarazem przepychu i granic sredniowiecznej wojny konnej.
Pochodzenie
Poczatek kropierza siega XII-wiecznej Europy, gdzie zaczal sie jako kolczy kropierz nalozony na sukienna kapa. Gdy zbroja plytowa zaczela okrywac rycerza od konca XIV wieku, narodzilo sie zyczenie, by dac koniowi te sama oslone, a pod koniec XV wieku, za czasow Maksymiliana I, pelnoplytowy kropierz osiagnal swoj szczyt. Od szanfronu, ktory kryl tylko glowe, kolejno dodawano czesci na szyje, piers i zad, az wreszcie jedna zbroja otulila konia w calosci. Wzrost ten przyszedl ze wzrastajacego zagrozenia ze strony luku dlugiego, kuszy i broni drzewcowej piechura, ktore staraly sie zlamac konna szarze, oraz z turnieju, zrytualizowanej gry konnej, ktora wymagala przepychu w sprzecie wojennym.
Cechy
- Pelnoogarniajaca oslona z szanfronu, criniere, naprsnika, flanchardu i kropiera
- Zaczal sie jako kolczy kropierz w XII wieku, szczyt jako plytowy kropierz w XV
- Calkowity ciezar szczytowego kropierza siegal trzydziestu do czterdziestu kilogramow
- Razem ze zbroja rycerza kon dzwigal ponad sto kilogramow
- Zdejmowany w marszu i zakladany dopiero tuz przed bitwa
- W cenie zbroi rycerza, posiadany tylko przez najwyzsza szlachte
Opowieści
Kropierz byl sprzetem, ktory zachowywal przy zyciu rumaka rycerza na polu, by sila sredniowiecznej szarzy konnej mogla byc doniesiona do konca. Szanfron krył pysk i czolo, najpierw wystawione, criniere krylo dlugi i gruby kark, naprsnik krył piers, ktora niosla czolo szarzy, flanchard krył boki, a kropier wlasciwy krył zad, ktory osiagal piechur w nawale. Gdy luk dlugi i kusza piechura szukaly konia poza zbroja rycerza, kropierz stal sie naglacy, a gdy ustalila sie taktyka uderzania toporkiem drzewcowym i halabarda w nogi i boki konia, by zrzucic jezdzca, urosł flanchard, ktory krył boki. W turnieju takze kropierz uzywany byl jako czesc rytualu obnoszenia sie, zdobiony herbami rodu i wspaniala kapa.
Słabość
Najwiekszymi slaboscia kropierza byly jego ciezar i jego koszt. Z trzydziestoma do czterdziestoma kilogramami plyty polozonymi na grzbiecie rumaka i zbroja rycerza na wierzchu kon musial biec, niosac ponad sto kilogramow, tak ze ruchliwosc i wytrzymalosc spadaly mocno, a dlugi marsz byl po prostu nie do zniesienia. Cena rownala sie zbroi rycerza lub ja przewyzszala, tak ze zwykly rycerz czesto zachowywal tylko szanfron, a pelny kropierz pozostawal dziedzina krolow i najwyzszej szlachty. Od konca XIV wieku takze wzrost luku dlugiego i kuszy, a potem broni palnej, zaczal przebijac nawet gruba plyte, tak ze kropierz nie mogl juz zapewnic pelnej oslony za caly swoj koszt, i w XVI wieku, wraz z era broni palnej, szybko stracil swoje miejsce na polu bitwy.
Znaczenie kulturowe
Kropierz stal jako najwyrazniejszy symbol przepychu i pozycji sredniowiecznego rycerza. Jeden kropierz byl wykonywany tym samym kunsztem co zbroja rycerza, splatany w tej samej pracowni z tymi samymi herbami i ta sama liberia, tak ze jezdziec i kon wydawali sie oku jednym cialem. W turnieju kropierz lezal w sercu rytualu obnoszenia sie z wspaniala kapa pokryta herbami rodu, a posiadanie jednego bylo samo w sobie dowodem wielkiego bogactwa i wysokiej pozycji rodu. Pracownie zbrojeniowe ery Maksymiliana w Swietym Cesarstwie Rzymskim podniosly kropierze cesarzy i ksiazat do dziel sztuki, a zachowane okazy w Wallace Collection w Londynie, Royal Armouries w Leeds i Kunsthistorisches Museum w Wiedniu nosza ich kunszt po dzis dzien.
W popkulturze
Kropierz czesto pojawia sie jako srodek wizualny dla pozycji rycerza w zachodnich filmach, dramatach historycznych i grach osadzonych w sredniowieczu. Scena rumaka odzianego w kropierz i kape pokryte herbami rodu, niosacego rycerza z kopia w turnieju, rysowana jest jako samo serce sredniowiecznej walki konnej. Fikcja jednak czesto czyni kropierz zbyt lekkim, pomijajac trud, jaki kon niosl pod jego ciezarem, i przesadza, rysujac kazdego rycerza, jak gdyby byl w pelnym kropierzu. W grach kropierz traktowany jest jako element wysokiej klasy, ktory podnosi range postaci rycerza, a w niektorych grach fabularnych i strategicznych staranny system wyposaza kazda czesc konia osobno.
Ciekawostki
- Cena pelnego kropierza rownala sie zbroi rycerza lub ja przewyzszala, tak ze pelen okaz byl w istocie dziedzina krolow i najwyzszej szlachty, podczas gdy zwykly rycerz czesto zachowywal tylko szanfron.
- Poniewaz kon nie mogl dlugo biec pod ciezarem swojego kropierza, kropierz w marszu wioslo osobne zwierze juczne, a na rumaka zakladano go dopiero tuz przed bitwa.
- Opowiesc, ze rycerz byl tak ciezki, ze musial byc dzwigniety na konia dzwigiem, jest wynalazkiem XIX wieku; prawdziwy rycerz w pelnej zbroi mogl sam wsiasc na konia i wladac mieczem.