Proca
Pradawna broń do rzucania kamieni
Proca to starozytna bron miotajaca, ktora ciska kamien lub olowiana kule sila odsrodkowa z malej kieszeni wykonanej ze skory lub tkaniny. Po bokach kieszeni przymocowane sa dwa rzemienie, a gdy obraca sie ja nad glowa lub z boku i puszcza jeden rzemien, pocisk wylatuje w tej chwili z przerazajaca predkoscia. Budowa jest nadzwyczaj prosta i niemal nic nie kosztuje w materialach, a jednak kamien ciśniety przez wprawnego procarza osiagal predkosc zdolna roztrzaskac czaszke. Zwlaszcza procarze z Balearow, dzisiejszej hiszpanskiej Majorki i Minorki, byli najlepszymi elitarnymi oddzialami procy w swiecie starozytnym i sluzyli jako najemnicy w armiach Kartaginy i Rzymu. Jest tez szeroko znana jako bron, ktora Dawid powalil olbrzyma Goliata w Biblii hebrajskiej, a z olowianymi kulami, glandes, jej zasieg i moc mocno rosly.
Pochodzenie
Proca nalezy do najstarszych broni miotajacych, jakie ludzkosc kiedykolwiek stworzyla, uznawana za uzywana od neolitu, okolo 10 000 p.n.e. Bedac prosta rzecza wymagajaca jedynie kieszeni i rzemieni, niemal nic nie kosztowala w materialach, tak ze rozpowszechnila sie jako narzedzie lowow i pasterstwa i byla uzywana na wojnie taka, jaka byla. W starozytnym basenie Morza Srodziemnego procarze z Balearow sluzyli jako slynni najemnicy od okolo 5 wieku p.n.e., a armia rzymska tworzyla tez pomocniczych procarzy zwanych funditores. Wedlug Ksenofonta procarze rodyjscy z greckiego oddzialu najemnikow, Dziesieciu Tysiecy, mogli ciskac kamienie dalej niz perski luk i tak gorowac nad strzelaniem wroga.
Cechy
- Budowa z kieszeni ze skory lub tkaniny i dwoch rzemieni
- Nadzwyczaj prosta budowa, niemal nic nie kosztujaca w materialach
- Predkosc pocisku zdolna roztrzaskac czaszke
- Procarze balearscy, elitarny oddzial starozytnosci
- Zwiekszona moc przy uzyciu olowianych kul, glandes
- Skuteczny zasieg okolo 100 do 200 m
Opowieści
Uzycie procy tkwilo w nieustannym nekaniu wroga z dystansu. Procarze sprowadzali deszcz kamieni lub olowianych kul na wrogi szyk, by zadac rany i zamet, a w obleeniu nekali obroncow na murach. Lekka i latwa w noszeniu, nadawala sie do harcow szybkiego uderzenia i odwrotu, a czasem przewyzszala luk zasiegiem. Jednolita olowiana kula, napotykajaca maly opor powietrza, leciala dalej i celniej, a w obleeniu proca na drzewcu, proca przymocowana do tyczki, mogla ciskac ciezszy pocisk. Bedac tez lowieckim narzedziem pasterza, byla bronia znajoma rece zwyklego pasterza, jak Dawid.
Słabość
Slabosc procy to trudnosc jej opanowania. By celnie wymierzyc i trafic, trzeba bylo lat treningu od dziecinstwa, trudniejszej do nauczenia nawet niz luk. Jesli ponadto rozmiar i waga amunicji byly nierowne, celnosc mocno spadala, tak ze posiadanie jednolitego pocisku mialo znaczenie. Skorzane rzemienie i kieszen sa klopotliwe w obsludze, gdy zmoczy je deszcz, a przede wszystkim w walce wrecz, gdy wrog juz sie wdarl, procarz jest niemal bezbronny. Obrotowy ruch rzutu wymaga tez obszernej przestrzeni, tak ze slabo nadawal sie do gestego zwarcia.
Znaczenie kulturowe
Proca jest gleboko wyryta w kulturze ludzkiej jako symbol opowiesci, w ktorej maly przewyzsza wielkiego. Historia pasterskiego chlopca Dawida, ktory powalil opancerzonego olbrzyma Goliata jednym kamieniem w Biblii hebrajskiej, jest opowiadana po dzis dzien jako archetypowa scena broni o skromnym wygladzie i slabszego przewyzszajacego ogromnego wroga. W starozytnym basenie Morza Srodziemnego zas procarze balearscy zdobyli slawe za swa celnosc, a olowiane kule armii rzymskiej odlewano czasem z drwinami z wroga lub imionami dowodcy czy oddzialu, wiadomoscia wyslana na pocisku.
W popkulturze
Proca pojawia sie jako bron lekkiej piechoty i harcownikow w dzielach o wojnie starozytnej. Pojawia sie jako jednostka procarzy w grach strategicznych, jak Rome Total War, i jako godlowa bron slabszego w obrazach i filmach o Dawidzie i Goliacie. W fantastyce jest czesto rysowana jako bron malego ludu, jak hobbici lub niziolki z Wladcy Pierscieni i Dungeons and Dragons. W fikcji jednak czesto przypisuje sie jej mala wage, przyemiona przez luk, tak ze fakt historyczny, ze wprawny procarz mogl dorownac lukowi lub go przewyzszyc zasiegiem i moca, jest malo pokazywany.
Ciekawostki
- Wedlug autorow starozytnych chlopcom z Balearow nie pozwalano jesc chleba, dopoki nie stracili go z wysokosci proca, a ten trening od dziecinstwa wychowal najlepszych procarzy najemnikow starozytnego Morza Srodziemnego, ktorzy sluzyli w armiach Kartaginy i Rzymu.
- Olowiane kule, glandes, armii rzymskiej odlewano czesto z drwinami z wroga, imionami dowodcy lub oddzialu, lub zwrotami jak masz to, i wiele zachowalo sie jako zabytki, wczesny przypadek wiadomosci wyslanej na pocisku.
- Historia pasterskiego chlopca Dawida powalajacego olbrzyma Goliata jednym kamieniem w Biblii hebrajskiej jest najslynniejszym pojawieniem sie procy i stala sie wiecznym symbolem malego przewyzszajacego wielkiego, a proca byla naprawde w istocie narzedziem pasterza.