Drzewo poznania

Pochodzenie

Hebrajski Ksiegi Rodzaju 2,9 nazywa posrodku Edenu dwa drzewa: drzewo zycia (ec ha-hajjim) i drzewo poznania dobra i zla (ec ha-da at tow wa-ra). W 2,17 Bog zabrania Adamowi jesc z drugiego. W 3,1-7 waz kusi Ewe: "W dniu, w ktorym z niego zjecie, otworza sie wasze oczy i bedziecie jak Bog, znajacy dobro i zlo," a ona bierze owoc "dobry do jedzenia, miły dla oczu i godny pozadania dla zdobycia madrosci," i daje tez mezowi. Oczy obojga sie otwieraja, poznaja swoja nagosc i zszywaja liscie figowca. W 3,22-24 Bog mowi: "Niech nie wyciagnie reki i nie wezmie tez z drzewa zycia, by zyc na wieki," i wypedza ich z Edenu, ustawiajac cherubinow i ognisty miecz, by strzegli drogi do drzewa zycia. Obraz owocu jako jablka zaczyna sie w lacinskiej Wulgacie z IV wieku, w ktorej malum nosi zarazem zlo i jablko, i ustala sie w sredniowiecznej Europie.

Cechy

• Hebrajskie ec ha-da at tow wa-ra, drzewo poznania dobra i zla
• Jedno z tylko dwoch swietych drzew posrodku Edenu, obok drzewa zycia
• Jego owoc otwiera oczy na poznanie dobra i zla
• Tekst biblijny nie wskazuje gatunku drzewa
• Obraz jablka ustala sie w IV wieku przez lacinska gre slow na malum

Opowieści

W teologii zydowskiej i chrzescijanskiej drzewo poznania jest punktem wyjscia grzechu pierworodnego i probą ludzkiej wolnej woli. Augustyn Wyznania ksiega 2, okolo 397-400, pisze, ze "czyn stal sie grzechem dopiero dlatego, ze Bog go zakazal," laczac prawo i grzech. Tomasz z Akwinu Suma teologiczna czesc 1 kwestia 102 z lat 1265-1274 pyta, czy drzewo bylo drzewem realnym, czy figura, i konkluduje, ze obie lektury sa prawowierne. Od lacinskiej Wulgaty ukonczonej przez Hieronima w 405 roku gra malum, zlo i jablko, ustala obraz jablka. Na sklepieniu Sykstyny Upadek Michala Aniola z lat 1509-1512 pokazuje figowca. Marcin Luter Wyklady Genezy z 1535 roku odczytuje wydarzenie jako pyche bycia jak Bog. Kabalistyczny Zohar z XIII wieku odczytuje je jako figure rozdzielenia sefirot.

Słabość

W sednie drzewa poznania jest paradoks wiedzy, ktorej nie mozna znac przed zjedzeniem. Ewa je, bo waz obiecuje madrosc, lecz ta madrosc to madrosc wlasnej nagosci i wstydu, i ujawnia sie dopiero potem. Czyn odlacza tez ludzkosc od zycia wiecznego. W Ksiedze Rodzaju 3,22-24 Bog mowi: "Niech nie wezmie tez z drzewa zycia i nie zyje na wieki," i wypedza pare z Edenu, ustawiajac cherubinow i ognisty miecz. Cena poznania byla utrata drzewa zycia. Poniewaz tekst nie nazywa gatunku, pozniejsze tradycje czytaja owoc jako jablko, fige, winogrono, granat lub pszenice.

Znaczenie kulturowe

Na sklepieniu Sykstyny Upadek i Wypedzenie Michala Aniola z lat 1509-1512 ukazuja figowca, podczas gdy miedzioryt Albrechta Durera Adam i Ewa z 1504 roku oraz obraz Lukasza Cranacha Starszego Adam i Ewa z 1526 roku ukazuja jablko. Angielski poeta John Milton Raj utracony z 1667 roku, w ksiedze 9 wers 781, kaze Ewie siegnac po owoc "chciwa reka" i czyni z Upadku zalozycielski obraz wolnej woli czlowieka. Zdanie z Biblii krola Jakuba z 1611 roku w Ksiedze Rodzaju 3,6 stalo sie jednym z najczesciej cytowanych zdan literatury angielskiej. Angielskie Adam apple, jablko Adama, dla wystajacego elementu krtani pochodzi ze sredniowiecznej legendy, ze kawalek jablka utkwil w gardle Adama. W koreanskiej katolickiej ikonografii Stworzenia jablko ustala sie jako wzorzec od XVII wieku.

W popkulturze

• Ksiega Rodzaju 2,9 o drzewie poznania dobra i zla, ok. XIII wieku p.n.e.
• Ksiega Rodzaju 2,17 o zakazie spozywania, ok. XIII wieku p.n.e.
• Ksiega Rodzaju 3,1-7 o wezu i Upadku, ok. XIII wieku p.n.e.
• Ksiega Rodzaju 3,22-24 o wypedzeniu z Edenu, ok. XIII wieku p.n.e.
• Augustyn Wyznania ksiega 2 o teologii drzewa, 397-400
• Lacinska Wulgata Hieronima z gra slow na malum, ukonczona 405 rok
• Tomasz z Akwinu Suma teologiczna czesc 1 kwestia 102, 1265-1274
• Michal Aniol Upadek czlowieka na sklepieniu Sykstyny, 1509-1512
• Albrecht Durer Adam i Ewa, miedzioryt, 1504 rok
• John Milton Raj utracony, 1667 rok

Ciekawostki

Lacinska gra slow miedzy malum, zlo, i malum, jablko, byla decydujacym przypadkiem, ktory ustanowil jablko obrazem zakazanego owocu. Wczesniejsze odczytania rabiniczne identyfikowaly owoc z figa (z powodu lisci), winogronem (z powodu upojenia Noego), pszenica (z powodu chleba) i granatem (z powodu wonnosci Edenu). Angielskie Adam apple, jablko Adama, dla wystajacego elementu krtani pochodzi ze sredniowiecznej legendy o kawalku jablka, ktory utkwil w gardle Adama, i pojawia sie w ksiazkach medycznych XVI wieku. Ilustracja Ksiegi Rodzaju 3,6 w Biblii Gutenberga z 1456 roku przedstawia drzewo abstrakcyjnie, nie deklarujac gatunku.