Oliwka

Pochodzenie

Hebrajskie zajit, oliwka, pojawia sie w Starym Testamencie trzydziesci osiem razy. W Ksiedze Rodzaju 8,11 golebica wyslana przez Noego z arki wraca ze swiezym lisciem oliwki w dziobie, i Noe wie, ze wody opadly. Ksiega Powtorzonego Prawa 8,8 nazywa Kanaan ziemia oliwy, a Psalm 52,8 spiewa, jestem jak oliwka zielona w domu Boga. W micie greckim Apollodor Biblioteka 3.14 i Pauzaniasz Opis Grecji 1.24.5 podaja zawody o Ateny: Posejdon uderzyl skala trojzebem i wytrysnal slone zrodlo, lecz Atena wyhodowala drzewo oliwne i obiecala pokarm, oliwe, swiatlo i lek. Obywatele wybrali dar Ateny, a swieta oliwka rosla obok Erechtejonu na Akropolu. Meka Chrystusa tez wiaze sie z oliwka: Ewangelia Mateusza 26,36 i Ewangelia Marka 14,32 mowia, ze przed pojmaniem Jezus poszedl do Getsemani, aramejskie gat shemane, tloczni oliwy.

Cechy

• Maly drzewo zimozielone z rodziny oliwkowatych, Olea europaea
• Waskie srebrnoszare liscie, male biale kwiaty i ciemnoflowe pestkowce jesienia, oliwka
• Zyje ponad tysiac lat; z pnia wciaz wybijaja nowe pedy
• Niewiednacy lisc dal znak niezmiennego pokoju i wiecznego zycia
• Niemal kazda cywilizacja basenu Morza Srodziemnego ujmowala oliwke jako miare kultury (Pliniusz Historia Naturalna ksiega 15.1)

Opowieści

W starozytnym basenie Morza Srodziemnego oliwa sluzyla jako pokarm, paliwo lampy, lek, mydlo i namaszczenie. Ksiega Wyjscia 27,20 nakazuje uzywac do swiatla swiatyni oliwy z tloczonych oliwek, a w 1 Ksiega Samuela 16,13 Samuel namascil Dawida na krola oliwa. W Grecji zwyciezca olimpijski byl wieniczony kotinosem, wiencem z galezi swietej oliwki Akropolu, a Pindara Ody olimpijskie z V wieku p.n.e. spiewaja ten obrzed. W Rzymie Katon De Agri Cultura z II wieku p.n.e. traktuje gaj oliwny z troska, a Columella De Re Rustica z I wieku pisze, oliwka chce reki matczynej. W Kosciele chrzescijanskim konsekracja oleju w Wielki Czwartek w Jerozolimie od IV wieku stala sie Msza Krzyzma Kosciola lacinskiego i wschodniego. Koran sura 24,35, sura Swiatla, spiewa, ze swiatlo Boga jasnieje z oliwy blogoslawionego drzewa oliwnego, ani ze Wschodu, ani z Zachodu.

Słabość

Oliwka potrzebuje siedmiu do pietnastu lat na pierwszy owoc, a pelnia obfitosci przychodzi dopiero po trzydziestu latach. Columella napisal, oliwki nie sadzi sie na jedno pokolenie. Ponadto z genetyki nosi owoce na przemian, tak ze po roku obfitym przychodzi rok skapy. Nie znosi silnego mrozu; paki kwiatowe gina ponizej minus dziesieciu stopni. Jak Homer Odyseja 23 kaze Odyseuszowi wyznac Penelope, ze ich loze wzniesione jest na zywym pniu oliwnym jako filarze, niewzruszony pien oliwki jest zarazem jej granica: nie da sie przeniesc. Sama nazwa Getsemani, tloczni oliwy, jest obrazem prasowania, ktore wytwarza oliwe, ciemnym licem znaku pokoju oliwki.

Znaczenie kulturowe

Na atenskim tetradrachmu z V wieku p.n.e. glowa Ateny i jej sowa znajduja sie obok galazki oliwnej. Rewers nowoczesnych greckich monet 1, 2 i 5 eurocentowych takze niesie galaz oliwna. Flaga Narodow Zjednoczonych przyjeta w 1947 roku otacza mape swiata wiencem galezi oliwnych jako znakiem pokoju. W katolickiej liturgii Niedzieli Palmowej obok palm blogoslawi sie i rozdaje galazki oliwne, w spadku po liturgii jerozolimskiej z IV wieku. Vincent van Gogh namalowal w 1889 roku swoja serie Drzew oliwnych, miedzy innymi w MoMA, a Roberto Rossellini wyreseyrowal w 1956 roku film Tlocznia oliwy. Osiem starych oliwek w Ogrodzie Getsemani w Jerozolimie datowano w 2012 roku metoda radiowegla jako potomkow z XII wieku, a system korzeniowy pod nimi siega I wieku.

W popkulturze

Ksiega Rodzaju 8,11 o golebicy i lisciu oliwki, ok. XIII wieku p.n.e.Ksiega Wyjscia 27,20 o oliwie lampy swiatyni, ok. XIII wieku p.n.e.1 Ksiega Samuela 16,13 o namaszczeniu Dawida, ok. X wieku p.n.e.Psalm 52,8 o zielonej oliwce w domu Boga, X-V wiek p.n.e.Homer Odyseja ksiega 23 o lozu z zywej oliwki, VIII wiek p.n.e.Pindar Ody olimpijskie o wiencu kotinosu, V wiek p.n.e.Columella De Re Rustica ksiega 5, I wiekEwangelia Mateusza 26,36 o ogrodzie Getsemani, I wiekPauzaniasz Opis Grecji 1.24.5 o Atenie i Posejdonie, II wiekKoran sura 24,35 o oliwie drzewa oliwnego, VII wiek